Του Απόστολου Λουλουδάκη
Στόχος της ιστορίας είναι, λοιπόν, μετά την εξαφάνιση της μεταφυσικής αλήθειας, να αποκαλύψει την αλήθεια της υλικής πραγματικότητας
– Καρλ Μαρξ, Κριτική της Εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου
Ο 21ος αιώνας βρίσκει την Αριστερά σε ένα παράδοξο σημείο: να κουβαλά βαριές ιστορικές μνήμες, αλλά να καλείται να ξαναγραφεί σαν να ξεκινά από το μηδέν. Η κατάρρευση της “τρίτης Ρώμης” – του ρωσικού μετα-σοβιετικού φαντασιακού που σε μια μερίδα της παγκόσμιας Αριστεράς λειτουργούσε είτε ως φόβητρο είτε ως σημείο αναφοράς – έχει αφήσει πίσω της ένα κενό που δεν μπορεί να καλυφθεί με νοσταλγία ούτε με στείρα άρνηση. Από την άλλη πλευρά, η Κίνα, παρότι συχνά σηματοδοτείται ως “τελευταίο μεγάλο εργαστήριο” ενός ιδιότυπου κρατικού σοσιαλισμού, έχει χαράξει τη δική της πορεία, μη εξαγώγιμη, μη αντιγράψιμη, και κυρίως μη ικανή να λειτουργήσει ως παγκόσμιο πρόταγμα για κοινωνικό μετασχηματισμό. Έτσι, η Αριστερά εισέρχεται σε μια εποχή όπου δεν υπάρχουν πια μεγάλες “εξωτερικές” αναφορές· ούτε εγχειρίδια ούτε έτοιμες συνταγές. Οφείλει να επανεφεύρει τον εαυτό της, όχι πια ως αναβίωση ενός παρελθόντος, αλλά ως δημιουργία ενός μέλλοντος.
Και αυτό είναι το πρώτο στοιχείο που την ενώνει: η συνείδηση ότι η εποχή απαιτεί ριζικό επαναπροσδιορισμό. Μια Αριστερά που θα επιβιώσει και θα παίξει ρόλο τον 21ο αιώνα δεν μπορεί να περιορίζεται στην άμυνα απέναντι σε κάθε νέα πραγματικότητα, ούτε να παγιδεύεται σε κώδικες που διαμορφώθηκαν για κόσμους που δεν υπάρχουν πια. Ο κόσμος της εργασίας έχει μετασχηματιστεί ριζικά· η αυτοματοποίηση, η τεχνητή νοημοσύνη, η ψηφιοποίηση και η επισφαλής οικονομία έχουν δημιουργήσει νέες ταξικές δομές, νέες μορφές εξάρτησης, νέες μορφές άνισης ισχύος. Η Αριστερά οφείλει πρώτα να δει αυτές τις μεταβολές καθαρά, να κατανοήσει ότι η εργατική τάξη δεν έχει εξαφανιστεί – απλώς έχει πάρει άλλες μορφές: οδηγός delivery, προγραμματιστής που δουλεύει με συμβάσεις εβδομάδας, εκπαιδευτικός που επιβιώνει σε ένα σύστημα διαρκούς αξιολόγησης και χαμηλής αμοιβής, ερευνητής που λειτουργεί ως ελεύθερος επαγγελματίας, καλλιτέχνης που ζει με μικροχορηγίες. Η εκμετάλλευση συνεχίζεται, αλλά με άλλους μηχανισμούς, πιο αόρατους, πιο διάχυτους. Αν η Αριστερά δεν κατανοήσει αυτές τις νέες πραγματικότητες, δεν θα μπορέσει να μιλήσει με πραγματική πολιτική δύναμη.
Ένα δεύτερο στοιχείο που την ενώνει είναι η αναγνώριση της επείγουσας ανάγκης για κοινωνική δικαιοσύνη σε παγκόσμιο επίπεδο. Η κλιματική κρίση, οι νέες γεωπολιτικές εντάσεις, οι ροές προσφύγων, η ενεργειακή επισφάλεια και οι πανδημίες έχουν καταστήσει σαφές ότι δεν υπάρχει πια “εθνικό” πρόβλημα χωρίς παγκόσμια διάσταση. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αριστερά πρέπει να λειτουργεί έξω από τα εθνικά συμφραζόμενα – αλλά πρέπει να βλέπει πέρα από αυτά. Ο κόσμος ζητά νέες μορφές διεθνισμού, όχι πια στη λογική των “παγκόσμιων επαναστάσεων”, αλλά στη λογική της παγκόσμιας συνεργασίας, της δίκαιης διαχείρισης των κοινών αγαθών και της υπεράσπισης ενός πλανήτη που καταρρέει. Η Αριστερά του 21ου αιώνα θα κριθεί από το κατά πόσο μπορεί να συνδυάσει την κοινωνική ατζέντα με την περιβαλλοντική· να αποδείξει ότι η οικολογία και η κοινωνική ισότητα δεν είναι δύο διαφορετικά προτάγματα, αλλά δύο όψεις του ίδιου αγώνα για αξιοπρέπεια και βιωσιμότητα.
Αλλά αν αυτά αποτελούν στοιχεία ενότητας, υπάρχουν και βαθιές ρωγμές. Τι τη χωρίζει σήμερα; Πρώτα απ’ όλα η σχέση της με την εξουσία. Μέρος της Αριστεράς παραμένει εγκλωβισμένο σε μια βαθιά καχυποψία απέναντι στο κράτος, φοβούμενο ότι κάθε εμπλοκή με τους μηχανισμούς της εξουσίας οδηγεί αναπόφευκτα σε συμβιβασμό και ενσωμάτωση. Άλλο μέρος βλέπει ακριβώς στο κράτος – στο κοινωνικό κράτος, στα θεσμικά εργαλεία αναδιανομής, στις δημόσιες πολιτικές – το βασικό πεδίο όπου μπορούν να εφαρμοστούν προοδευτικές αλλαγές. Η απόσταση μεταξύ αυτών των δύο αντιλήψεων δεν είναι μικρή. Καθορίζει τις στρατηγικές, τις συμμαχίες, τον τρόπο που αντιλαμβάνονται το ρόλο του κόμματος, του κινήματος, της κοινωνίας των πολιτών.
Ένα δεύτερο μεγάλο ρήγμα αφορά τη σχέση της Αριστεράς με την τεχνολογία. Για κάποιους, η τεχνολογική εξέλιξη είναι απειλή – μια συνέχεια του καπιταλιστικού ελέγχου, μια νέα μορφή αλλοτρίωσης. Για άλλους, είναι εργαλείο χειραφέτησης· ένας δρόμος προς μια κοινωνία αφθονίας, όπου η εργασία μπορεί να απελευθερωθεί από την αναγκαιότητα. Το ερώτημα δεν είναι απλό: η τεχνολογία σήμερα είναι ταυτόχρονα μέσο απελευθέρωσης και μηχανισμός ελέγχου. Χρειάζεται μια Αριστερά που θα μπορεί να κινηθεί σε αυτή τη λεπτή ισορροπία, που δεν θα λέει εύκολα “όχι”, αλλά ούτε θα παραδίδει τα κλειδιά της κοινωνίας σε ιδιωτικούς αλγορίθμους.
Και υπάρχει και ένα τρίτο σημείο διάσπασης: η ταυτότητα. Οι αγώνες για τα δικαιώματα, για την ισότητα των φύλων, για την ορατότητα των ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπων, για την αναγνώριση των εθνοτικών και πολιτισμικών μειονοτήτων, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του σύγχρονου προοδευτικού φαντασιακού. Όμως, η σχέση μεταξύ “ταυτοτικών” και “ταξικών” αγώνων δεν είναι πάντα αρμονική. Μια σύγχρονη Αριστερά οφείλει να δει ότι αυτά τα δύο δεν είναι ανταγωνιστικά πεδία αλλά αλληλένδετα: μια προοδευτική κοινωνία δεν μπορεί να είναι ούτε ταξικά άνιση ούτε κοινωνικά αποκλειστική.
Το ερώτημα λοιπόν παραμένει: Τι είναι η Αριστερά τον 21ο αιώνα;
Αν στον 20ό αιώνα ήταν η ΕΣΣΔ, αν ήταν η Κίνα του Μάο, αν είχε δύο μεγάλους πόλους αναφοράς που λειτουργούσαν ως οργανωτικά και ιδεολογικά κέντρα, τότε τι είναι σήμερα;
Αν δεν είναι απλή συνέχεια των βεβαιοτήτων, των σφαλμάτων και των επιτευγμάτων εκείνου του αιώνα, τότε τι μπορεί να γίνει;
Ίσως η απάντηση βρίσκεται στο ότι η Αριστερά σήμερα καλείται να γίνει, πρώτα απ’ όλα, μια δύναμη δημιουργίας. Να μην παραμένει νοσταλγική, αλλά προγραμματική· να βλέπει το μέλλον όχι ως απειλή, αλλά ως πεδίο διαμόρφωσης νέων κοινωνικών συμβολαίων. Να μιλήσει για μια νέα οικονομία της φροντίδας· για έναν δημόσιο χώρο που δεν θα είναι γραφειοκρατικός αλλά δημοκρατικός· για μια εργασία που δεν θα είναι απλώς πηγή εισοδήματος, αλλά ανθρώπινης ολοκλήρωσης. Να μιλήσει για το δικαίωμα στον χρόνο, όχι μόνο στο μισθό. Για το δικαίωμα στη γνώση, όχι μόνο στο δίπλωμα. Για μια τεχνολογία που θα ανήκει στους πολλούς, όχι στους λίγους.
Μια Αριστερά του 21ου αιώνα πρέπει να είναι και ειλικρινής. Να παραδεχτεί ότι τα μεγάλα ιστορικά μοντέλα εξαντλήθηκαν. Ότι ο υπαρκτός σοσιαλισμός κατέρρευσε όχι μόνο από εξωτερικές πιέσεις αλλά και από εσωτερικές αντιφάσεις. Ότι οι αγορές έχουν τεράστια δυναμική, αλλά χωρίς δημοκρατικό έλεγχο μετατρέπονται σε εργαλείο φτωχοποίησης. Ότι η ελευθερία δεν είναι “αστικό ψέμα”, αλλά βασική προϋπόθεση για οποιαδήποτε κοινωνική χειραφέτηση. Ότι η δημοκρατία δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο αλλά το θεμέλιο κάθε πραγματικά αριστερού σχεδίου.
Τελικά, αυτό που μπορεί να ενώσει την Αριστερά του 21ου αιώνα είναι η αναγνώριση ότι ξαναξεκινά από την αρχή. Και αυτό που μπορεί να τη χωρίσει είναι ο τρόπος που θα κάνει αυτή τη νέα αρχή. Είμαστε σε μια εποχή όπου πρέπει να επανεφεύρουμε έννοιες που θεωρούσαμε δεδομένες: εργασία, παραγωγή, κοινότητα, δημόσιο συμφέρον, ελευθερία, πρόοδος. Αν κάτι χαρακτηρίζει τη νέα Αριστερά, δεν είναι το παρελθόν της, αλλά η δυνατότητα να ανοίξει τον χώρο για έναν κόσμο πιο ισότιμο, πιο δημοκρατικό, πιο βιώσιμο.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι το μοντέλο του κόμματος νέου τύπου, βασισμένο σε «πεφωτισμένα στελέχη» που αποφασίζουν για όλους, έχει αποτύχει. Η πολιτική δεν μπορεί να στηρίζεται σε λίγους που υποκαθιστούν τη συλλογική βούληση, όσο καλοπροαίρετοι κι αν είναι. Στον 21ο αιώνα, η Αριστερά οφείλει να ξαναθέσει στο επίκεντρο τη μαρξιστική έννοια της ταξικής συνείδησης – όχι ως δεδομένο, αλλά ως διαλεκτική σχέση ανάμεσα στην κοινωνική ύπαρξη και την πολιτική δράση, που διαμορφώνεται μέσα από την εμπλοκή των ίδιων των εργαζομένων. Παράλληλα, η πολυσυλλεκτικότητα της Αριστεράς απέτυχε συχνά γιατί θεωρούσε ότι το λάθος βρισκόταν στα στελέχη, στις θέσεις τους ή στις ατομικές τους αποφάσεις, και όχι στην ίδια τη δομή και στη φύση των διαδικασιών. Το πραγματικό μάθημα είναι ότι μια σύγχρονη Αριστερά πρέπει να είναι από τη βάση και συμμετοχική, όπου οι πολίτες και οι εργαζόμενοι συμμετέχουν άμεσα και ενεργά στη διαμόρφωση πολιτικής, και όχι να αναθέτουν τη συλλογική δράση σε λίγους φωτισμένους ηγέτες. Μόνο έτσι η ταξική συνείδηση μπορεί να ξαναγίνει ζωντανό εργαλείο χειραφέτησης και κοινωνικής αλλαγής, αντί για θεωρητική κατηγορία ή ιστορικό κατάλοιπο.
Και σήμερα, καθώς η φύση της οικονομίας, των επαγγελμάτων και των σχέσεων εργασίας είναι τόσο διαφορετική από ό,τι στον 20ό αιώνα, η Αριστερά πρέπει να βρει αυτό το νέο μοντέλο που να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες και να αναδεικνύει πραγματικά τη συλλογική δύναμη των πολλών.
Σε αυτή τη λογική, γίνεται σαφές ότι η δημοκρατία και η συμμετοχική πολιτική δεν αποτελούν διακοσμητικά στοιχεία, αλλά θεμέλια κάθε προοδευτικού σχεδίου. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι ο καθηγητής στο Collège de France P. Boucheron θέτει το ερώτημα: «Πώς μπορεί κανείς να είναι ακόμη δημοκράτης;» και απαντά: «Επιτρέποντας στον λαό να προσεγγίσει την πραγματικότητα της εξουσίας, ώστε να δει τα πράγματα από κοντά και να μην αφήνεται πλέον να τον παραπλανούν γενικές ιδέες». Η παρατήρηση αυτή υπογραμμίζει ότι η ποιότητα της δημοκρατίας εξαρτάται από τον βαθμό συμμετοχής και επίγνωσης των πολιτών. Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην ψήφο ούτε περιορίζεται σε τυπικές διαδικασίες: απαιτεί καθημερινή επαφή του λαού με την ουσία της πολιτικής, τη λειτουργία των θεσμών και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Μέσα από αυτή τη συμμετοχική σχέση, οι πολίτες αποκτούν ουσιαστική κατανόηση της πολιτικής πραγματικότητας και καθίστανται λιγότερο ευάλωτοι σε συνθήματα, απλουστεύσεις ή προπαγανδιστικές «γενικές ιδέες» που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Όταν ο λαός έχει πρόσβαση στη λειτουργία της εξουσίας και μπορεί να παρακολουθεί κριτικά τις ενέργειες των κυβερνώντων, σχηματίζει τεκμηριωμένη προσωπική άποψη. Έτσι, η δημοκρατία καθίσταται όχι μόνο πολιτειακό σύστημα, αλλά ενεργή διαδικασία κριτικής επίγνωσης, διαφάνειας και συλλογικής ευθύνης.
Η Αριστερά του 21ου αιώνα δεν είναι ένα τελειωμένο σχέδιο. Είναι ένα κάλεσμα. Ένα κάλεσμα να σκεφτούμε ξανά τι σημαίνει να ζούμε μαζί· τι σημαίνει να μοιραζόμαστε τον πλανήτη· τι σημαίνει να μοιραζόμαστε τον χρόνο και την τεχνολογία· τι σημαίνει να μοιραζόμαστε την ελπίδα.