Του Απόστολου Λουλουδάκη
Σκηνικό: Ένα καφέ στη Βιέννη, έξω από τον χρόνο. Ο Μαρξ και ο Νίτσε διαβάζουν την εφημερίδα Le Monde. Στο πρωτοσέλιδο, η συνέντευξη του Αλέξη Τσίπρα.
Μαρξ: (σηκώνει τα σπασμένα γυαλιά του).
Άκου εδώ, Φρίντριχ: «Δεν διψούσα ποτέ για εξουσία. Μου λείπει η ενεργός πολιτική και η επαφή με τον κόσμο.» Αυτό λέει ο πρώην Έλληνας πρωθυπουργός, ο Τσίπρας.
Νίτσε: (χαμογελά ειρωνικά) Δηλαδή του λείπει το θέατρο, όχι η σκηνή της εξουσίας. Μου θυμίζει ηθοποιό που νοσταλγεί το χειροκρότημα.
Μαρξ: Η ιστορία, φίλε μου, εδώ ξαναγράφεται ως φάρσα. Το δράμα του 2015 —με τους λαούς, τα μνημόνια και τις αυταπάτες— τώρα επανέρχεται σαν δεύτερη πράξη, γεμάτη προσωπική νοσταλγία.
Νίτσε: Μα εγώ βλέπω κάτι πιο βαθύ. Αυτός ο άνθρωπος εκφράζει την αιώνια επιστροφή του ίδιου. Η Ελλάδα ξαναζεί το ίδιο μοτίβο: υπόσχεση ρήξης, συμβιβασμός, αποχώρηση, και έπειτα πάλι επιστροφή. Ένας κύκλος χωρίς τέλος.
Μαρξ: Ναι, αλλά πρέπει να το δούμε ιστορικά, όχι μεταφυσικά. Οι συνθήκες δεν αλλάζουν αν ο άνθρωπος που τις διαχειρίζεται παραμένει δέσμιος της ίδιας λογικής. Αν δεν αλλάξουν οι υλικές σχέσεις παραγωγής, ο Τσίπρας απλώς θα ξαναπαίξει τον ίδιο ρόλο, με άλλη μάσκα.
Νίτσε: Ίσως. Αλλά εμένα με ενδιαφέρει η ψυχολογία αυτού που επιστρέφει. Λέει ότι δεν θέλει την εξουσία, αλλά «την επαφή με τον κόσμο». Να λοιπόν: η βούληση για δύναμη δεν είναι πάντα βούληση για θρόνο· μπορεί να είναι η λαχτάρα για επιρροή, για δράση, για να ζεις μέσα στη θύελλα.
Μαρξ: Ωραία τα λες, αλλά ας είμαστε σοβαροί. Το «Όχι» του ελληνικού λαού έγινε «Ναι» μέσα σε μια νύχτα. Αυτό δεν είναι βούληση για δύναμη· είναι βούληση για διαχείριση της ήττας. Αν ο Τσίπρας επιστρέψει, ο λαός θα ζήσει ξανά την ίδια διάψευση.
Νίτσε: Κι αν ο λαός το γνωρίζει αυτό, αλλά παρ’ όλα αυτά πει «ναι»; Αν δεχθεί την επιστροφή του Τσίπρα όπως δέχεται κανείς την επιστροφή των ίδιων δεινών της ζωής; Αυτό θα ήταν μια μορφή amor fati — αγάπη για τη μοίρα, ακόμη κι όταν αυτή φέρνει τα ίδια λάθη.
Μαρξ: (γελά πικρά) Αγάπη για τη μοίρα ή παθητικότητα; Γιατί η μοιρολατρία εξυπηρετεί πάντα τους ισχυρούς. Εγώ θέλω επανάσταση, όχι κύκλους που γυρνάνε στο ίδιο σημείο.
Νίτσε: Κι όμως, οι κύκλοι υπάρχουν, Καρλ. Η ιστορία της Ελλάδας, όπως κι άλλων εθνών, είναι μια επανάληψη παραστάσεων: τραγωδία που γίνεται κωμωδία, κι όμως το κοινό επιστρέφει πάντα στο θέατρο.
Μαρξ: Τότε ας πούμε τούτο: αν ο Τσίπρας επιστρέψει, το κοινό πρέπει να αποφασίσει — θέλει άλλο ένα κωμικό επεισόδιο ή μια πραγματική ρήξη;
Νίτσε: Κι εγώ θα έλεγα: θέλει ο λαός να αγκαλιάσει την αιώνια επιστροφή του ίδιου, ή θα βρει τη δύναμη να δημιουργήσει κάτι εντελώς νέο, πέρα από Τσίπρες, μνημόνια και σωτήρες;
(Σιωπή. Οι δύο στοχαστές κοιτάζουν την εφημερίδα. Ο καφές έχει κρυώσει.)
Σκηνικό: Στο ίδιο καφέ στη Βιέννη, στο διπλανό τραπέζι, με τα αυτιά τεντωμένα, κάθονται επίσης ο Χέγκελ και ο Σοπενχάουερ.
Μαρξ: Αν ο Τσίπρας επιστρέψει χωρίς να αλλάξουν οι υλικές συνθήκες, το αποτέλεσμα θα είναι το ίδιο. Τραγωδία που ξαναγίνεται φάρσα.
Νίτσε: Μα ίσως το ζητούμενο δεν είναι να σπάσει ο κύκλος, αλλά να πούμε «ναι» σε αυτόν. Ο λαός μπορεί να θελήσει την επιστροφή, ακόμη κι αν ξέρει την κατάληξη.
(Ο Χέγκελ σκύβει ελαφρά προς τον Σοπενχάουερ.)
Χέγκελ (ψιθυριστά): Βλέπεις, Άρθουρ; Ο ένας εγκλωβισμένος στον υλισμό του, ο άλλος στη μεταφυσική του κύκλου. Μα η αλήθεια είναι πως η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται απλώς, αλλά προοδεύει διαλεκτικά. Η επιστροφή του Τσίπρα θα ήταν μια άρνηση της άρνησης — μια νέα σύνθεση από την προηγούμενη ήττα.
Σοπενχάουερ (χαμογελά πικρά): Διαλεκτική πρόοδος; Εγώ βλέπω μόνο τη βούληση που ξανασφαδάζει. Ο Τσίπρας επιστρέφει γιατί η βούληση για ζωή και πολιτική δράση δεν σβήνει ποτέ, ακόμη κι όταν οδηγεί σε πόνο και απογοήτευση. Ο λαός που θα τον δεχτεί, πάλι θα υποφέρει.
Χέγκελ: Μα χωρίς τον πόνο δεν υπάρχει πρόοδος, αγαπητέ μου. Ο πόνος είναι η παιδαγωγία του Πνεύματος. Η Ελλάδα, μέσα από τις αντιφάσεις της, πορεύεται προς την ελευθερία.
Σοπενχάουερ: Ελευθερία; Αυταπάτη! Το μόνο που υπάρχει είναι η τυραννία της βούλησης. Ο λαός νομίζει ότι διαλέγει, αλλά στην πραγματικότητα είναι δέσμιος της ίδιας δίψας για ελπίδα. Ο Τσίπρας απλώς εκμεταλλεύεται αυτή τη δίψα.
(Στο άλλο τραπέζι, ο Μαρξ στρέφεται στιγμιαία προς τους δύο.)
Μαρξ: Άκουσα τη λέξη «αυταπάτη». Δεν είναι απλώς αυταπάτη, Σοπενχάουερ. Είναι ιδεολογία. Και η ιδεολογία δεν είναι μοιραία βούληση, αλλά εργαλείο που εξυπηρετεί ταξικά συμφέροντα.
Νίτσε (ειρωνικά): Εσείς όλοι μιλάτε λες και ο Τσίπρας είναι απλώς όργανο «ιστορικών αναγκών» ή «βουλήσεων». Μα εγώ βλέπω εδώ ένα πάθος: έναν άνθρωπο που λέει «μου λείπει η πολιτική». Αυτή είναι βούληση για δύναμη, καθαρή και γυμνή.
Χέγκελ: Και όμως, Φρίντριχ, η βούληση αποκτά νόημα μόνο μέσα στην Ιστορία. Ο άνθρωπος είναι το όργανο μέσω του οποίου το Πνεύμα πραγματοποιεί τον εαυτό του. Ο Τσίπρας δεν είναι παρά στιγμή της Παγκόσμιας Ιστορίας.
Σοπενχάουερ: (γελά σιγανά) Πνεύμα, Ιστορία… Σκιές. Μόνο η τυφλή βούληση υπάρχει. Και οι Έλληνες θα υποφέρουν ξανά, είτε με Τσίπρα είτε με άλλον.
Μαρξ: Ε, λοιπόν, Άρθουρ, εδώ διαφωνώ: δεν είναι μοιρολατρία. Ο λαός μπορεί να αλλάξει την ιστορία, αν οργανωθεί. Το πρόβλημα είναι ότι ακόμη πιστεύει σε «σωτήρες».
Νίτσε: Και ίσως, Καρλ, αυτό που εσύ λες «σωτήρας» είναι απλώς η μορφή που παίρνει η αιώνια δίψα για μεγαλείο. Ο Τσίπρας είναι μία από τις μάσκες της αιώνιας επιστροφής.
(Χέγκελ και Σοπενχάουερ κοιτάζουν ο ένας τον άλλον. Ο πρώτος χαμογελά με βεβαιότητα, ο δεύτερος με απαισιοδοξία. Στο τραπέζι δίπλα, ο Μαρξ βυθίζεται ξανά στην εφημερίδα, ο Νίτσε κοιτά έξω από το παράθυρο, λες και περιμένει τον επόμενο κύκλο.)
Σκηνικό: Το ίδιο καφέ στη Βιέννη. Ο Μαρξ και ο Νίτσε συζητούν. Ο Χέγκελ και ο Σοπενχάουερ σχολιάζουν από δίπλα. Ξαφνικά ανοίγει η πόρτα· μπαίνουν ο Μαξ Στίρνερ και ο Λούντβιχ Φόυερμπαχ, κρατώντας την Le Monde με το άρθρο του Τσίπρα στο πρωτοσέλιδο.
Στίρνερ (σηκώνει την εφημερίδα): Κυρίοι, ακούω να μιλάτε για Τσίπρα. Ο άνθρωπος λέει: «Δεν διψούσα ποτέ για εξουσία, αλλά μου λείπει η πολιτική και η επαφή με τον κόσμο.» Χα! Εγώ βλέπω απλώς τον Εαυτό που νοσταλγεί το ίδιο του το παιχνίδι. Όλα τα υπόλοιπα — «λαός», «ιστορία», «βούληση» — είναι φαντάσματα.
Φόυερμπαχ: Όχι, Μαξ. Ο Τσίπρας μιλά για την επαφή με τον κόσμο. Αυτό δεν είναι φάντασμα· είναι η ουσία της ανθρώπινης φύσης: ο άνθρωπος είναι ον κοινωνικό. Στην πολιτική βρίσκει την πραγμάτωσή του μέσα στους άλλους.
Μαρξ: (αναστενάζει) Πάλι τα ίδια! Στίρνερ, εσύ βλέπεις μόνο τον ατομικό εγωισμό· Φόυερμπαχ, εσύ μιλάς για μια «ανθρώπινη ουσία» εκτός ιστορίας. Μα το ζήτημα είναι ταξικό και ιστορικό. Ο Τσίπρας, αν επιστρέψει, θα κινηθεί μέσα στις ίδιες υλικές αντιφάσεις που τον καθήλωσαν το 2015.
Νίτσε: Εγώ πάντως βρίσκω τον Στίρνερ πιο κοντά μου. Ο Τσίπρας ως Εαυτός που διεκδικεί σκηνή είναι πιο αληθινός από κάθε «λαό» ή «ιστορική αναγκαιότητα».
Χέγκελ: Όχι, όχι, όχι! Δεν καταλαβαίνετε: ο Εαυτός, ο Λαός, ο Ηγέτης, όλα αυτά είναι στιγμές του Απόλυτου Πνεύματος. Ο Τσίπρας, με την αποχώρηση και την πιθανή επιστροφή του, εκφράζει την ίδια τη διαλεκτική της Ιστορίας: θέση (η άνοδος), άρνηση (η ήττα), άρνηση της άρνησης (η επιστροφή ως νέα σύνθεση).
Σοπενχάουερ: (γελά σιγανά) Εσείς βλέπετε συνθέσεις, άλλοι βλέπουν φαντάσματα, άλλοι αιώνιες επιστροφές. Εγώ βλέπω την ίδια τυφλή βούληση που μας οδηγεί να ξανακάνουμε τα ίδια λάθη. Ο Τσίπρας δεν είναι «στιγμή του Πνεύματος» ούτε «ήρωας της επιστροφής»· είναι απλώς ακόμη μια εκδήλωση της βούλησης που καταδικάζει τους ανθρώπους στον πόνο.
Στίρνερ: (χτυπά το τραπέζι) Μα εμένα δεν με ενδιαφέρει ούτε η βούληση ούτε το Πνεύμα. Εμένα με ενδιαφέρει ο Εαυτός. Αν ο Τσίπρας επιστρέψει, θα το κάνει γιατί έτσι θέλει, γιατί το επιθυμεί ως Μοναδικός. Κι αυτό αρκεί.
Φόυερμπαχ: Εγώ θα έλεγα ότι η νοσταλγία του δεν είναι εγωιστική. Είναι δίψα για τους άλλους. Ο Τσίπρας δεν λέει «μου λείπει η εξουσία», αλλά «μου λείπει η επαφή με τον κόσμο». Αυτό είναι καθαρά ανθρωπιστικό.
Μαρξ: Ανθρωπιστικό ή όχι, το αποτέλεσμα θα κριθεί από το αν ο λαός τον δεχτεί ξανά. Κι εκεί τίθεται το πραγματικό ερώτημα: θα ζήσει την επιστροφή ως φάρσα ή θα γράψει νέο κεφάλαιο;
Νίτσε: Εγώ θα πω ότι ο λαός, με το να τον δεχτεί, επιβεβαιώνει την αιώνια επιστροφή. Αν τον απορρίψει, ίσως να σημαίνει ότι βρήκε τη δύναμη να δημιουργήσει κάτι νέο.
(Όλοι σωπαίνουν για λίγο. Ο Χέγκελ ανακατεύει τον καφέ του, ο Σοπενχάουερ κοιτά μελαγχολικά το πάτωμα. Ο Στίρνερ ξεφυλλίζει τη Le Monde ψάχνοντας σκιτσάκια, ενώ ο Φόυερμπαχ δείχνει συγκινημένος από τη φράση «επαφή με τον κόσμο».)
Σκηνικό: Το καφενείο έχει γεμίσει καπνό και θόρυβο. Ο Μαρξ, ο Νίτσε, ο Χέγκελ, ο Σοπενχάουερ, ο Στίρνερ και ο Φόυερμπαχ κάθονται τώρα γύρω από ένα μεγάλο τραπέζι. Στη μέση, ανοιγμένη η Le Monde με τη συνέντευξη του Τσίπρα.
Χέγκελ: Κύριοι, η στιγμή είναι ιστορική. Μην ξεχνάτε: το Πνεύμα βαδίζει μέσω αντιφάσεων. Η επιστροφή του Τσίπρα είναι η άρνηση της άρνησης. Θα φέρει μια νέα σύνθεση, ανώτερη από την προηγούμενη.
Σοπενχάουερ (κουνάει το κεφάλι): Μάταιες ελπίδες! Το μόνο που θα φέρει είναι νέα οδύνη. Η βούληση ξανασφαδάζει, και οι Έλληνες θα ξαναπονέσουν. Ό,τι κι αν πείτε, ο κύκλος του πόνου δεν σπάει.
Νίτσε (γελώντας): Μα ίσως αυτό είναι το μεγαλείο! Να πεις «ναι» σε αυτόν τον κύκλο. Ο Τσίπρας είναι απλώς ένας ακόμη ηθοποιός της αιώνιας επιστροφής. Αν ο λαός τον δεχτεί ξανά, τότε αποδέχεται το πεπρωμένο του· αν τον απορρίψει, ίσως ανοίξει δρόμο για νέο Υπεράνθρωπο.
Μαρξ (κοφτά): Όχι! Μην τον εξιδανικεύετε. Δεν είναι μοιρολατρία ούτε αισθητική επιστροφή. Είναι πολιτική και ταξική διαδικασία. Ο λαός, αν δεν οργανωθεί, θα ξαναζήσει φάρσα. Αν όμως πάρει τον έλεγχο της ιστορίας, τότε η «επιστροφή» μπορεί να γίνει ρήξη.
Στίρνερ (χαμογελώντας ειρωνικά): Σας ακούω όλους να μιλάτε για λαούς, για Πνεύματα, για κύκλους. Εγώ βλέπω μόνο έναν Μοναδικό που θέλει να ξαναπαίξει το δικό του παιχνίδι. Ο Τσίπρας δεν επιστρέφει για κανέναν λαό· επιστρέφει γιατί το θέλει ο Εαυτός του. Κι αυτό είναι όλο.
Φόυερμπαχ (με πάθος): Όχι, Μαξ! Αυτό που λέει «μου λείπει η επαφή με τον κόσμο» δεν είναι εγωισμός, αλλά νοσταλγία για τον Άνθρωπο, για το συλλογικό Είναι. Ο άνθρωπος πραγματοποιείται μόνο στον άλλον. Η επιστροφή του Τσίπρα είναι κραυγή για κοινότητα, όχι για Εαυτό.
(Η ένταση ανεβαίνει· οι φωνές μπλέκονται. Ο καφές ξεχειλίζει στα φλιτζάνια. Ένας σερβιτόρος κουνάει το κεφάλι του και απομακρύνεται σιωπηλά.)
Χέγκελ (υψώνει τη φωνή): Είστε τυφλοί! Όλα αυτά είναι στιγμές της ίδιας διαλεκτικής. Η Ελλάδα θα προχωρήσει!
Σοπενχάουερ (ψιθυριστά): …προς τον ίδιο γκρεμό.
Νίτσε (χτυπά το τραπέζι): Μα τότε, ας τολμήσει! Ας πει ο λαός «ναι» ακόμη και στην καταστροφή.
Μαρξ: Ας πει «όχι» στην αυταπάτη και «ναι» στην οργάνωση.
Στίρνερ: Ας πει «ναι» στον Εαυτό του και τίποτα παραπάνω.
Φόυερμπαχ: Ας πει «ναι» στον Άνθρωπο και στην αγάπη για τον άλλον.
(Μια στιγμή σιωπής. Όλοι κοιτούν την Le Monde. Στην πρώτη σελίδα, το πρόσωπο του Τσίπρα χαμογελά αινιγματικά, σαν να ακούει τη διαμάχη τους.)
(Τα φώτα χαμηλώνουν. Το καφενείο βυθίζεται στη σκιά. Ο καπνός αιωρείται. Η τελευταία εικόνα είναι το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας που τρεμοπαίζει κάτω από το φως του κεριού.)
Σκηνικό: Το καφενείο, οι φιλόσοφοι γύρω από το τραπέζι, η Le Monde ανοιχτή στο πρωτοσέλιδο του Τσίπρα. Η ένταση είναι ψηλά.
(Ξαφνικά, ανοίγει η πόρτα. Ο Τσίπρας μπαίνει αργά, με το βλέμμα του σκυμμένο. Σταματά για λίγο και κοιτά τους φιλοσόφους. Δεν μιλάει. Στο χέρι του κρατά ένα κινητό.)
Ο Τσίπρας (ήρεμα, σαν να εξηγεί στον εαυτό του):
Ξέρω ότι μιλάτε για ιστορία, διαλεκτικές, αιώνιες επιστροφές, για Εαυτούς και λαούς… αλλά η δική μου επιστροφή δεν γεννήθηκε από θεωρία. Στο σπίτι, η Περιστέρα με βάζει να κάνω δουλειές και σκέφτηκα ίσως είναι ώρα να ξαναμπώ στην πολιτική, για να την γλυτώσω. Δεν είναι φιλοσοφία· είναι ζωή.
Μαρξ (κοιτάζει με σοκ):
Άρα δεν είναι ιστορική αναγκαιότητα; Ουπς… η θεωρία μου ξαφνικά φαίνεται μικρή μπροστά στην καθημερινότητα!
Νίτσε (γελάει ειρωνικά):
Ο Εαυτός παίρνει σάρκα με τον πιο ανθρώπινο τρόπο! Καθημερινή ανάγκη, οικογενειακή ευθύνη… η αιώνια επιστροφή ποτέ δεν είχε τόσο… τσάι και δουλειά.
Χέγκελ: (ανασηκώνει φρύδι)
Μα αυτό διαψεύδει τη διαλεκτική! Η επιστροφή δεν προκύπτει από την ιστορία, αλλά από την απλή ανάγκη μιας ανθρώπινης σχέσης…
Σοπενχάουερ: (χαμογελά μελαγχολικά)
Τελικά, η βούληση ξανασφαδάζει για λόγους τόσο απλούς, που η φιλοσοφία μοιάζει με ανέκδοτο.
Στίρνερ: (ικανοποιημένος)
Κι όμως, αυτό είναι το απόλυτο: ο Μοναδικός πράττει για τον Εαυτό του, όχι για την Ιστορία, όχι για την αιώνια επιστροφή. Απλώς γιατί… έτσι θέλει.
Φόυερμπαχ: (αναστενάζει)
Κι εγώ βλέπω εδώ την ανθρωπινότητα στην πιο απλή μορφή: οικογένεια, καθημερινότητα, δράση με τους άλλους… η φιλοσοφία μένει πίσω.
(Ο Τσίπρας προχωρά προς το παράθυρο, κοιτάζει έξω. Το φως του ηλιοβασιλέματος πέφτει πάνω του.)
Τσίπρας: Δεν ήρθα για να γίνω ήρωας της Ιστορίας ή να επιβεβαιώσω φιλοσοφίες. Ήρθα γιατί η ζωή, η καθημερινότητα και η επαφή με τον κόσμο το απαιτούν. Το υπόλοιπο αφήστε το σε εσάς.
(Σιωπή. Οι φιλόσοφοι κοιτάζουν ο ένας τον άλλον, έκπληκτοι, καθώς καταλαβαίνουν ότι η πρακτική ζωή διαψεύδει κάθε θεωρία.)
Φωνή Αόρατη (ψίθυρος χορού):
«Η Ιστορία, η φιλοσοφία, οι θεωρίες… όλα σκιάζουν τη ζωή. Όταν η καθημερινότητα αποφασίζει, οι στοχασμοί μένουν πίσω.»
(Ο Τσίπρας βγαίνει προς τον δρόμο. Τα φώτα χαμηλώνουν. Το καφενείο μένει γεμάτο σιωπή, και το φως παίζει πάνω στην Le Monde, λες και η εφημερίδα αποδέχεται την ήττα της θεωρίας.)