Του Σωκράτη Αργύρη
Ο Ερυσίχθων ήταν μυθικός βασιλιάς της Θεσσαλίας, γιος του βασιλιά Τρίοπα και της Ίσχυλλας της θυγατέρας του Μυρμιδόνα, γνωστός για την ύβρη του απέναντι στη φύση, την απληστία του που αγνοούσε κάθε όριο, και την ατέρμονη πείνα που τελικά τον κατέστρεψε, καθιστώντας τον σύμβολο της ανεξέλεγκτης επιθυμίας και της αυτοκαταστροφής. Η ιστορία του δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν· παραμένει καθρέφτης της ανθρώπινης εμπειρίας και των κοινωνικών δομών που συγκροτούν τη σύγχρονη ζωή. Ο βασιλιάς που καταστρέφει το ιερό άλσος της Θεάς Δήμητρας και καταδικάζεται σε ατέρμονη πείνα δεν υφίσταται μόνο θεϊκή τιμωρία· ενσαρκώνει τη στιγμή κατά την οποία η επιθυμία, αποκομμένη από κάθε όριο, αυτοαναπαράγεται και οδηγεί σε ανικανοποίητη καταστροφή. Η ύβρις εδώ δεν είναι απλή υπερβολή· είναι δομική παραβίαση των σχέσεων που συγκροτούν τον κόσμο, άρνηση της συμμετοχής σε ένα πλέγμα φυσικών, κοινωνικών και ηθικών δεσμών. Καθώς ο Ερυσίχθων τρέφεται μόνος, ο ίδιος ο φορέας της επιθυμίας γίνεται αντικείμενο κατανάλωσης και η πληρότητα παραμένει ανέφικτη.
Στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, οι μύθοι δεν ήταν απλές αφηγήσεις· ήταν εργαλεία που οργανώνουν τον κόσμο, καταδεικνύοντας πώς η υπέρβαση των ορίων οδηγεί σε καταστροφή. Το δέντρο που καταστρέφει ο Ερυσίχθων δεν είναι απλώς φυσικό αντικείμενο· αποτελεί κόμβο σχέσεων ανάμεσα στον άνθρωπο, το θείο και το φυσικό περιβάλλον. Η καταστροφή του σηματοδοτεί ρήξη με τη δομή που συγκροτεί τον κόσμο. Η πείνα που ακολουθεί δεν επιβάλλεται εξωτερικά· είναι εσωτερική συνέπεια της παραβίασης της τάξης.
Η ψυχαναλυτική θεώρηση προσφέρει βαθύτερη κατανόηση αυτής της ατέρμονης πείνας. Η επιθυμία δεν είναι ποτέ πλήρως ικανοποιήσιμη, γιατί συγκροτείται γύρω από μια θεμελιώδη έλλειψη. Δεν υπάρχει αντικείμενο που να μπορεί να την καλύψει. Η πείνα του Ερυσίχθονα δεν είναι υπερβολική· είναι δομική. Όσο η επιθυμία παραμένει ανεξέλεγκτη, αυτοαναπαράγεται, οδηγώντας στην καταστροφή του ίδιου του φορέα της. Στη σύγχρονη κοινωνία, η ίδια λογική παίρνει νέα μορφή· η πείνα δεν στρέφεται πλέον προς τον ίδιο τον φορέα, αλλά προς τους άλλους, προς το συλλογικό σώμα, τους θεσμούς και τους κοινόχρηστους πόρους. Η κοινωνική ζημία είναι αόρατη αλλά δομική, η ατέρμονη πείνα μετατρέπεται σε συλλογική κατάρρευση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η επιθυμία της εξουσίας αναδεικνύεται ως καθοριστικός παράγοντας. Ο Ερυσίχθων τρέφεται από τον ίδιο· οι σύγχρονοι φορείς της επιθυμίας, όμως, κατευθύνουν την ατέρμονη πείνα προς τους άλλους. Η επιθυμία της εξουσίας δεν είναι απλή φιλοδοξία· είναι η ανάγκη να μετατρέψεις το συλλογικό σε μέσο προσωπικής ικανοποίησης. Οτιδήποτε συγκροτεί το κοινό, από πόρους μέχρι θεσμούς, γίνεται αντικείμενο ιδιοποίησης. Η πείνα παραμένει ατέρμονη, αλλά τροφοδοτείται από τους άλλους, δημιουργώντας διάβρωση του κοινωνικού και πολιτικού ιστού.
Η ίδια λογική επεκτείνεται στη λειτουργία των θεσμών. Το πρόσφατο σκάνδαλο που αφορά τον ΟΠΕΚΕΠΕ, με τις διαδοχικές δικογραφίες που αποκαλύπτουν εκτεταμένη εκμετάλλευση συλλογικών πόρων, δεν είναι μεμονωμένη παρέκκλιση· είναι ένδειξη μιας δομικής τάσης: η μετατροπή του συλλογικού αγαθού σε μέσο προσωπικής ή πολιτικής εξουσίας. Η ύβρις εδώ δεν στρέφεται μόνο κατά της φύσης, αλλά κατά της ίδιας της κοινωνικής και πολιτικής δομής. Οι θεσμοί, που θα όφειλαν να περιορίζουν την επιθυμία, φαίνεται να ενσωματώνουν τη λογική της ατέρμονης πείνας. Δεν τρώνε τον εαυτό τους, όπως ο Ερυσίχθων, αλλά τους άλλους, επεκτείνοντας την κοινωνική και ηθική ζημία σε όλο το συλλογικό σώμα.
Από φιλοσοφική σκοπιά, αυτή η μετατόπιση της επιθυμίας είναι εκφυλισμός της δημιουργικής δύναμης. Η βούληση δύναμης, όταν εκφράζεται ως δημιουργία, ανοίγει δυνατότητες και ενισχύει τη ζωή· όταν όμως εκφυλίζεται σε μηχανισμό εκμετάλλευσης, απομυζά και διαβρώνει το συλλογικό. Η κοινωνία γίνεται πεδίο ατέρμονης πείνας, όπου η επιθυμία τρέφεται από τους άλλους και η εξουσία καθίσταται αυτοσκοπός. Το συλλογικό σώμα, οι θεσμικές δομές και οι κοινωνικοί πόροι υποκύπτουν σε μια λογική που δεν επιτρέπει κορεσμό και οδηγεί σε διάβρωση και κρίση.
Η Αριστοτελική έννοια του μέτρου αποκτά εδώ ζωτική σημασία. Το μέτρο δεν είναι απλώς αρετή· είναι όρος επιβίωσης του συλλογικού. Όσο η επιθυμία, συμπεριλαμβανομένης της επιθυμίας της εξουσίας, μετατοπίζεται από τον ίδιο τον φορέα προς το συλλογικό, τόσο περισσότερο υπονομεύεται η κοινωνική βάση. Η ατέρμονη επιθυμία μετατρέπεται σε μηχανισμό συλλογικής καταστροφής. Οι κοινωνικές και πολιτικές δομές διαβρώνονται, η εμπιστοσύνη διαλύεται, και η κοινωνία καθίσταται εύφλεκτη και ανίκανη να αυτορυθμιστεί.
Η σύγχρονη κοινωνία επαναλαμβάνει τη δομή του μύθου με νέους τρόπους, πιο διάχυτους αλλά εξίσου καταστροφικούς. Η επιθυμία, χωρίς όρια, τρέφεται από θεσμούς και συλλογικούς πόρους· η πείνα γίνεται συλλογική και αόρατη, δύσκολη να σταματήσει χωρίς αλλαγή στη δομή της επιθυμίας. Η επιθυμία της εξουσίας ενσωματώνει αυτή τη δυναμική, επιδεινώνοντας τη φθορά. Η κοινωνία, όπως και ο Ερυσίχθων, κινδυνεύει να αυτοκαταστραφεί, όχι με αυτοκατανάλωση, αλλά τρώγοντας τους άλλους.
Η ηθική διάσταση είναι κρίσιμη. Η ατέρμονη επιθυμία και η επιθυμία της εξουσίας που στρέφεται προς τους άλλους αναδεικνύουν τη σημασία της αυτογνωσίας και της συλλογικής κριτικής. Η καταστροφή που προκαλείται δεν είναι απλώς ατομικό σφάλμα· είναι δομική, αποτέλεσμα κοινωνικών και θεσμικών σχέσεων που επιτρέπουν και ενισχύουν την εκμετάλλευση. Η συνειδητοποίηση αυτής της δυναμικής είναι προϋπόθεση για την επαναφορά του μέτρου και τη διατήρηση του συλλογικού σώματος.
Η έννοια του μέτρου συνδέεται άμεσα με την έννοια της πληρότητας. Η πληρότητα δεν βρίσκεται στην αφθονία αγαθών ή στην επέκταση της εξουσίας, αλλά στη συνείδηση των ορίων και στην υπεύθυνη συνύπαρξη με τους άλλους. Όταν η επιθυμία παραμένει ανεξέλεγκτη και στρέφεται προς τους άλλους, η πληρότητα καθίσταται ανέφικτη, η κοινωνική βάση υπονομεύεται, και η συλλογική κρίση καθίσταται αναπόφευκτη.
Ο μύθος του Ερυσίχθονα ενσωματωμένος στη σύγχρονη κοινωνία λειτουργεί ως προειδοποίηση: η ατέρμονη πείνα που τρέφεται από τους άλλους αντικατοπτρίζει την καταστροφή του συλλογικού σώματος. Η συνειδητή αναγνώριση των ορίων, η κριτική στάση απέναντι στη συλλογική και ατομική επιθυμία, η επαναφορά του μέτρου και η θεσμική ρύθμιση των κοινών πόρων γίνονται προϋπόθεση επιβίωσης. Η πείνα συνεχίζεται, αλλά μόνο μέσα σε πλαίσιο ορίων και αυτογνωσίας μπορεί να μην καταστρέφει τον φορέα της.
Ο 21ος αιώνας είναι μάρτυρας πολέμων που φαίνεται να ξεπηδούν από μια αόρατη, διαρκή πείνα· όχι μόνο για έδαφος ή φυσικούς πόρους, αλλά για αναγνώριση, κυριαρχία και εξουσία. Η σύγκρουση δεν εκδηλώνεται απλώς μεταξύ κρατών, αλλά ενσωματώνεται σε κοινωνικές και πολιτικές δομές που τρέφουν την ατέρμονη επιθυμία της κυριαρχίας. Κάθε στρατιωτική αναμέτρηση, κάθε πολιτική κρίση που οδηγεί σε βία, αποτελεί παραλλαγή του ίδιου μοτίβου που ο Ερυσίχθων ζωντανεύει στον μύθο: η επιθυμία, όταν αφεθεί χωρίς όρια, δεν καταστρέφει μόνο τον ίδιο τον φορέα της, αλλά μετατοπίζεται προς τους άλλους, κατατρώγοντας το συλλογικό σώμα. Οι πόλεμοι του αιώνα μας είναι η αντανάκλαση μιας κοινωνικής και θεσμικής πείνας που παραμένει αόρατη, αλλά αμείλικτη, και που διαβρώνει όχι μόνο χώρους και υλικά αγαθά, αλλά και τις σχέσεις εμπιστοσύνης, νόμου και κοινού οράματος.
Οι πόλεμοι, όπως και η ατέρμονη πείνα του Ερυσίχθονα, αναδεικνύουν την επιθυμία που μετατοπίζεται από τον εαυτό προς τους άλλους, αλλά σε μαζική κλίμακα. Η βούληση για εξουσία, όταν απουσιάζει το μέτρο, δεν καταστρέφει μόνο τον φορέα της, αλλά ολόκληρα κοινωνικά σώματα, θεσμούς και κοινά αγαθά. Οι κοινωνίες που εμπλέκονται σε συγκρούσεις τρέφουν τη δική τους πείνα με τον πόνο των άλλων· η επιθυμία της κυριαρχίας, αντί να αυτοπεριορίζεται, αυτοαναπαράγεται μέσω της βίας, της λεηλασίας και της καταστροφής. Σε αυτή τη διάσταση, οι πόλεμοι δεν είναι απλώς γεωπολιτικές συγκρούσεις· είναι καθρέφτης της συλλογικής ύβρεως, όπου η κοινωνική και ηθική ισορροπία παραβιάζεται, και η ατέρμονη επιθυμία της εξουσίας εκδηλώνεται ως καταστροφή του κοινού χώρου και της ζωής των άλλων.
Ο Ερυσίχθων σήμερα παραμένει ζωντανός όχι ως παραμύθι αλλά ως καθρέφτης της συλλογικής μας συνθήκης. Η επιθυμία που τρέφεται από τους άλλους, η επιθυμία της εξουσίας, η αδιαφορία για τις συνέπειες και η συνεχής αναζήτηση εξωτερικών μέσων πληρότητας αποτελούν τη σύγχρονη ύβρη. Η αναγνώριση αυτής της δυναμικής είναι η αρχή κάθε ατομικής και συλλογικής αλλαγής. Η πληρότητα δεν βρίσκεται στην αφθονία ή στην εξουσία, αλλά στη σοφία του μέτρου, στην κατανόηση των ορίων και στην υπεύθυνη συνύπαρξη με το κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον.
Η ατέρμονη επιθυμία, όταν παραμένει ανεξέλεγκτη και στρέφεται προς τους άλλους, οδηγεί σε καταστροφή· η αναγνώρισή της αποτελεί την απαρχή μιας νέας σχέσης με τον κόσμο, με το συλλογικό και με τον ίδιο τον εαυτό. Η ιστορία του Ερυσίχθονα δεν μας προειδοποιεί μόνο για την ατομική μας πείνα, αλλά για τη συλλογική πείνα που εκδηλώνεται όταν η επιθυμία της εξουσίας και η αδιαφορία για τα όρια τροφοδοτούν την κοινωνία αντί να ενισχύουν τη ζωή της.