Του Απόστολου Λουλουδάκη
Γιατί οι άνθρωποι αγωνίζονται για τη σκλαβιά τους, σαν να επρόκειτο για τη σωτηρία τους;
Πώς φτάνει κανείς στο σημείο να φωνάζει: ακόμη περισσότερους φόρους! Λιγότερο ψωμί!
— Σπινόζα
Στο έργο τους Αντί-Οιδίποδας, οι Gilles Deleuze και Félix Guattari επιχειρούν μια ριζοσπαστική επαναθεώρηση της ψυχαναλυτικής θεωρίας και της κοινωνικής οργάνωσης. .Το έργο κινείται σε ένα σταυροδρόμι φιλοσοφίας, πολιτικής και ψυχανάλυσης, προτείνοντας μια θεώρηση της επιθυμίας όχι ως έλλειψη ή αντικείμενο ελέγχου, αλλά ως παραγωγική δύναμη ικανή να αναδιατάξει τις κοινωνικές δομές, να δημιουργήσει νέες κοινωνικές συνδέσεις και να επαναπροσδιορίσει τις δυναμικές εξουσίας.
Το έργο καταρρίπτει τη μονολιθική εικόνα του Οιδίποδα ως κεντρικής αναφοράς στην ψυχανάλυση, υποστηρίζοντας ότι οι παραδοσιακές ψυχαναλυτικές δομές ενισχύουν μορφές κυριαρχίας και κοινωνικού ελέγχου και εισάγουν έννοιες που βοηθούν να κατανοήσουμε τη δυναμική των κοινωνιών.
Προτείνουν τις έννοιες της
Επιθυμίας, όπου δεν είναι έλλειψη ή απλή ανάγκη, αλλά παραγωγική δύναμη που δημιουργεί νέες κοινωνικές συνδέσεις και αναδιαμορφώνει τα δίκτυα εξουσίας,
της Ροής, δηλαδή η κίνηση ενέργειας, σχέσεων και επιθυμιών μέσα στην κοινωνία, που δεν είναι γραμμική αλλά πολυδιάστατη και συνεχώς αναδιαμορφούμενη,
της Κοινωνικής ροής δηλαδή η συλλογική εκδήλωση της επιθυμίας, η δυναμική των ανθρώπων, των θεσμών και των κινημάτων που αλληλοεπιδρούν και μετασχηματίζουν την κοινωνία,
της Απορρύθμισης δηλαδή η διαδικασία κατά την οποία οι παραδοσιακές δομές και κανόνες διαταράσσονται ή ξεπερνιούνται από την κοινωνική επιθυμία, ανοίγοντας χώρο για νέες δυναμικές σχέσεις.
Αυτές οι έννοιες μας επιτρέπουν να δούμε την κρίση όχι μόνο ως οικονομικό ή πολιτικό πρόβλημα, αλλά ως ένα πεδίο όπου η κοινωνική ενέργεια και η επιθυμία συγκρούονται, ανασυνδέονται και δημιουργούν νέες δυνατότητες.
Ένα ιστορικό παράδειγμα που καταδεικνύει τη δυναμική της κοινωνικής και πολιτικής επιρροής είναι η γνωστή ιστορία της «Κενής Καρέκλας» του Ντε Γκωλ. Το 1965, η Γαλλία απέσυρε τους εκπροσώπους της από τα όργανα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, χρησιμοποιώντας την απουσία της ως εργαλείο πίεσης για να επαναδιαπραγματευτεί αποφάσεις που αφορούσαν τη χώρα. Η «κενή καρέκλα» έγινε σύμβολο ότι η φωνή της κοινωνίας και των πολιτών δεν μπορεί να αγνοείται και ότι ακόμα και η απουσία μπορεί να αναδιαμορφώσει δυναμικές εξουσίας.
Η ιστορία της «Κενής Καρέκλας» δείχνει πώς ακόμα και η απουσία ενός κράτους σε θεσμικά όργανα μπορεί να αποτελέσει εργαλείο πίεσης και να αναδιαμορφώσει δυναμικές εξουσίας. Σήμερα, όμως, η Γαλλία βρίσκεται εγκλωβισμένη στο θεσμικό πλαίσιο των αναθεωρημένων Συνθηκών της ιδρυτικής Συνθήκης της Ρώμης, γεγονός που περιορίζει την δυνατότητα επανάληψης μιας αντίστοιχης στρατηγικής, αλλά διατηρεί τη σημασία του παραδείγματος για την κατανόηση της κοινωνικής επιθυμίας και της συμμετοχής των πολιτών. Βέβαια η Συνθήκη της Λισαβόνας έχει το άρθρο 50 που εφαρμόστηκε στη περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου.
Ντελέζ: «Παίρνοντας ως αφετηρία την τρέχουσα κρίση στη Γαλλία, βλέπουμε ότι δεν πρόκειται μόνο για οικονομικό ή πολιτικό πρόβλημα. Η κυβέρνηση επιβάλλει μέτρα λιτότητας δεκάδων δισεκατομμυρίων ευρώ, και όμως η αντίδραση των πολιτών δεν περιορίζεται σε απλή διαμαρτυρία. Είναι μια έκρηξη επιθυμίας και συλλογικής ενέργειας που αρνείται την κανονικότητα και αποκαλύπτει τις εσωτερικές αντιφάσεις του κοινωνικού μηχανισμού.»
Γκουατταρί: «Ακριβώς, Gilles. Η κοινωνική επιθυμία δεν είναι ατομική· είναι ενσωματωμένη σε δίκτυα σχέσεων, θεσμών και ιδεολογικών μηχανισμών. Οι κυβερνητικές αποφάσεις, τα συνδικάτα, οι κινητοποιήσεις στους δρόμους, όλα συνιστούν μια μη γραμμική ροή κοινωνικής ενέργειας. Δεν μπορούμε να την περιορίσουμε σε απλά σχήματα αιτίας και αποτελέσματος.»
Ντελέζ: «Η παραδοσιακή ανάλυση βλέπει την οικονομική κρίση σαν κάτι που εμφανίζεται από μόνη της, σαν αποτυχία συγκεκριμένων πολιτικών. Αλλά η επιθυμία, η ίδια η κοινωνική ενέργεια, δεν ακολουθεί γραμμικές λογικές. Η πολιτική λιτότητας δεν κατανοεί αυτή την επιθυμία· προσπαθεί να τη διαχειριστεί, να τη διαμορφώσει, και έτσι εντείνει την ένταση. Οι κινητοποιήσεις εμφανίζονται σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα, πάντα με διαφοροποιήσεις, όπως ακριβώς περιγράφουμε στο Αντί-Οιδίποδα.*
Γκουατταρί: «Εδώ η διανόηση παίζει καθοριστικό ρόλο. Συχνά παρουσιάζεται ως παρατηρητής ή κριτικός, αλλά σπάνια εμπλέκεται στο πλέγμα των σχέσεων που καθορίζουν την κοινωνική δράση. Έτσι, μπορεί άθελά της να νομιμοποιεί την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων και να περιορίζει τη δυνατότητα δημιουργίας νέων κοινωνικών συνδέσεων.»
Ντελέζ: «Ακριβώς. Η διανόηση δεν είναι αμέτοχη μόνο όταν σιωπά. Ακόμα και η κριτική γνώση μπορεί να ενισχύει τις κυρίαρχες ροές, διότι καθορίζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο η κρίση γίνεται κατανοητή. Η γλώσσα, τα θεσμικά όρια, η επιλογή των προοπτικών: όλα αυτά καθορίζουν ποιες δυναμικές επιτρέπεται να αναπτυχθούν και ποιες καταστέλλονται.»
Γκουατταρί: «Κι όμως, η κοινωνία δεν παραμένει αδρανής. Η επιθυμία εκδηλώνεται μέσω διαμαρτυριών, μορφών αμφισβήτησης που δεν αναγνωρίζονται εύκολα, και συλλογικών κινήσεων. Η κρίση είναι η στιγμή όπου η συλλογική ενέργεια αποκτά ορατότητα και οι ροές ανασυγκροτούνται.»
Ντελέζ: «Αυτό συνδέεται με την έννοια της απορρύθμισης. Οι θεσμοί, όταν προσπαθούν να κανονικοποιήσουν την κοινωνία, εισάγουν όρια και κανόνες, δημιουργώντας δυναμικές πίεσης. Η λιτότητα δεν είναι απλώς πολιτικό μέτρο· είναι μέσο πειθάρχησης και ελέγχου της συλλογικής επιθυμίας. Η πίεση επηρεάζει τις σχέσεις εργασίας, την καθημερινή ζωή, ακόμα και την αντίληψη του τι είναι αποδεκτό ή μη.»
Γκουατταρί: «Και η κρίση είναι προϊόν δομικής αναντιστοιχίας μεταξύ αναγκών και μέσων ικανοποίησής τους. Οι πολίτες απαιτούν κοινωνική ασφάλεια, εργασία, αξιοπρέπεια· οι θεσμοί ανταποκρίνονται με μέτρα αντίθετα στις επιθυμίες τους. Αυτό δημιουργεί ένα πεδίο κοινωνικής έντασης που αναπαράγεται και διαφοροποιείται συνεχώς.»
Ντελέζ: «Κάθε νέα κρίση δεν είναι επανάληψη του παρελθόντος. Η δομή της κοινωνικής επιθυμίας, οι θεσμικές απαντήσεις, οι στρατηγικές των κινημάτων μεταβάλλονται. Σημαντική παραμένει η παρουσία των εντάσεων και των αντιφάσεων, και η ανάγκη για διαχείριση της επιθυμίας.»
Γκουατταρί: «Κι εδώ η διανόηση μπορεί να παίξει ρόλο απελευθερωτικό, αν απομακρυνθεί από τις κυρίαρχες ροές. Μπορεί να δημιουργήσει νέες συνδέσεις, να αναδείξει τις πολλαπλές διαστάσεις της επιθυμίας και της κοινωνικής ενέργειας, ανοίγοντας δρόμους για καινοτομία και συλλογική ανασυγκρότηση.»
Ντελέζ: «Η κρίση δεν είναι μόνο καταστροφική. Είναι ευκαιρία για να εμφανιστούν νέες μορφές κοινωνικής ροής. Η επανάσταση δεν είναι απλώς επανάληψη ενός πολιτικού προτύπου· είναι δημιουργία νέων δυναμικών σχέσεων, νέων μηχανισμών επιθυμίας και αλληλεπίδρασης.»
Γκουατταρί: «Η Γαλλία του 2025 είναι μια ζωντανή απόδειξη αυτού. Η αντίσταση στη λιτότητα, η κινητοποίηση, η συζήτηση γύρω από πολιτικές επιλογές, ακόμα και η απογοήτευση, όλα συνιστούν ένα δίκτυο κοινωνικών δυνάμεων που συνεχώς αναδιαμορφώνεται. Και η διανόηση, αν κατανοήσει τον ρόλο της ως συν-συμμετέχουσα, μπορεί να διαμορφώσει την επόμενη κοινωνική σύνθεση.»
Ντελέζ: «Η κρίση είναι φαινόμενο πολλαπλών επιπέδων: πολιτικό, κοινωνικό, επιθυμητικό. Οι κοινωνικές ροές, οι θεσμοί και η διανόηση συνδέονται σε ένα δίκτυο δυναμικών, όπου η λιτότητα δεν είναι μόνο οικονομικό μέτρο, αλλά στοιχείο ενός μηχανισμού που καθορίζει ποια επιθυμία επιτρέπεται να εκφραστεί και ποια όχι.»
Γκουατταρί: «Και η επιθυμία δεν υποτάσσεται πλήρως. Όσο υπάρχουν δίκτυα σχέσεων, συλλογικά κινήματα, νέες μορφές έκφρασης, η κοινωνία μπορεί να επανασυνδεθεί, να δημιουργήσει νέες ισορροπίες και να ανακαλύψει μηχανισμούς που επιτρέπουν την αναδημιουργία των κοινωνικών δομών.»
Ντελέζ: «Άρα, η κρίση δεν είναι απλώς αποτυχία. Είναι μια δυναμική στιγμή όπου δομές και επιθυμίες συγκρούονται, επανασυνδέονται και διαφοροποιούνται. Η πολιτική σκέψη και η διανόηση μπορούν να παίξουν ενεργό ρόλο – όχι ως θεατές, αλλά ως καταλύτες της κοινωνικής ροής.»
Γκουατταρί: «Συμφωνώ.»
Ντελέζ: «Κοιτάζοντας την κρίση μέσα από τα θεσμικά όρια, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη λειτουργία της 5ης Δημοκρατίας. Το γκωλικό Σύνταγμα, με υπερσυγκέντρωση εξουσίας στον πρόεδρο, συχνά καταστέλλει κοινωνικές αντιφάσεις και συλλογική επιθυμία μέσω γραφειοκρατικών μηχανισμών. Σήμερα, με τον Μακρόν, το Σύνταγμα έχει γίνει σχεδόν Κωμικό, όπως θα έλεγε και ο Βολταίρος, λόγω υπερβολής στην συγκέντρωση εξουσίας και περιορισμένης συμμετοχής των πολιτών.»
Γκουατταρί: «Η δομή αυτή περιορίζει τη δυναμική της κοινωνίας. Η κοινωνική ενέργεια αντιμετωπίζεται σαν κάτι που πρέπει να ελεγχθεί αντί να αναγνωριστεί ως δύναμη ανασυγκρότησης.»
Ντελέζ: «Η απορρύθμιση αποκαλύπτει ότι η 5η Δημοκρατία δεν επιτρέπει τη δημιουργία εναλλακτικών ροών επιθυμίας. Οι κοινωνικές αντιφάσεις αναπαράγονται, οι κρίσεις επαναλαμβάνονται, αλλά οι θεσμοί παραμένουν σταθεροί σε λογική συγκεντρωμένης εξουσίας. Η χώρα χρειάζεται Σύνταγμα που να επιτρέπει πολλαπλές ταχύτητες και φωνές.»
Γκουατταρί: «Κι εδώ η διανόηση μπορεί να παίξει ρόλο καταλυτικό. Να προτείνει νέους τρόπους συμμετοχής, όπου η κοινωνική επιθυμία αλληλεπιδρά δυναμικά με το κράτος.»
Ντελέζ: «Η κρίση του 2025 δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι πολυεπίπεδη. Η ανάλυση του Αντί-Οιδίποδα μας δείχνει ότι η επιθυμία συγκρούεται με έναν θεσμό που δεν επιτρέπει την έκφρασή της. Μόνο μέσα από μεταρρύθμιση του Συντάγματος, με περισσότερη συμμετοχή και ανοικτούς μηχανισμούς, η κρίση μπορεί να γίνει δημιουργική διαδικασία.»
Γκουατταρί: «Η κρίση δεν είναι αποτέλεσμα λανθασμένων αποφάσεων. Είναι η στιγμή που η συλλογική επιθυμία γίνεται εμφανής και απαιτεί νέες ροές και θεσμικά εργαλεία.»
Ντελέζ: «Αν η Γαλλία θέλει να αποφύγει την επανάληψη των ίδιων μοτίβων, πρέπει να δει τη νομική και πολιτική δομή ως πεδίο διαμόρφωσης επιθυμίας. Η αλλαγή του γκωλικού Συντάγματος είναι ευκαιρία να επανασυνδεθούν οι θεσμοί με τις κοινωνικές δυναμικές.»
Γκουατταρί: «Και τότε, η πολιτική θα πάψει να είναι θέατρο σιωπής ή κωμικής υπερβολής. Θα γίνει πεδίο πολλαπλών δυναμικών, όπου η κοινωνία και η επιθυμία συνεργάζονται για να αναδιαμορφώσουν τον κόσμο.»
Ντελέζ: «Δεν μπορούμε να δούμε τη γαλλική κρίση απομονωμένα. Η Ε.Ε. λειτουργεί σαν ένα υπερ-εθνικό θεσμικό πλαίσιο, όπου η Επιτροπή (Κομισιόν) έχει περισσότερες αρμοδιότητες από τα εθνικά Συντάγματα σε κρίσιμους τομείς όπως δημοσιονομική πολιτική, ανταγωνισμός και κανονιστική ρύθμιση. Αυτό δημιουργεί μια μετατόπιση της εξουσίας από το εθνικό επίπεδο στο υπερεθνικό, η οποία συχνά συγκρούεται με τη συλλογική επιθυμία των πολιτών.»
Γκουατταρί: «Ακριβώς. Οι πολίτες αισθάνονται ότι οι αποφάσεις δεν αντανακλούν τις ανάγκες τους· οι θεσμοί γίνονται αφηρημένα και αποστασιοποιημένα όργανα. Αυτό εντείνει την κοινωνική απορρύθμιση και την επιθυμία να δημιουργηθούν νέες ροές, ανεξάρτητες από τον ελέγχοντα μηχανισμό.»
Ντελέζ: «Η ροή της επιθυμίας δεν περιορίζεται από εθνικά σύνορα. Είναι σαν τον ποταμό που συναντά φράγματα· αλλά βρίσκει πάντα διαδρομές, είτε μέσα από νέες κοινωνικές δομές είτε μέσω συλλογικών κινημάτων. Η πρόκληση είναι να αναγνωρίσουμε ότι η υπερεθνική εξουσία δεν πρέπει να καταστέλλει αυτή τη ροή, αλλά να τη διευκολύνει.»
Γκουατταρί: «Και εδώ επανέρχεται η έννοια της κοινωνικής ροής και της απορρύθμισης. Η επιθυμία και η κοινωνική ενέργεια δεν υπακούουν σε ιεραρχικά σχήματα· απαιτούν ανοιχτά δίκτυα επικοινωνίας, συμμετοχή και ευελιξία στους θεσμούς.»
Ντελέζ: «Ακριβώς. Η αλλαγή του Συντάγματος, η αναδιαμόρφωση θεσμών, ακόμα και η επανεξέταση του ρόλου της Ε.Ε., είναι ευκαιρίες να δημιουργηθεί ένας χώρος όπου η κοινωνική επιθυμία δεν συγκρούεται με τη γραφειοκρατία αλλά συνεργάζεται μαζί της. Η επιθυμία, η ροή και η κοινωνία μπορούν να συνυπάρξουν δυναμικά.»
Γκουατταρί: «Όσο περισσότερο οι θεσμοί επιτρέπουν την έκφραση πολλαπλών ροών και φωνών, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα η κοινωνία να αποφύγει κρίσεις που οδηγούν σε παθητικότητα ή σύγχυση. Η κρίση γίνεται έτσι δημιουργικό πεδίο και όχι μόνο πεδίο περιορισμού.»
Ντελέζ: «Η κρίση δεν είναι μόνο εσωτερική. Θυμηθείτε την ιστορία της Κενής Καρέκλας επί Ντε Γκωλ: η Γαλλία απέσυρε τους εκπροσώπους της από τις διαπραγματεύσεις της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για να αναγκάσει αλλαγές. Η «κενή καρέκλα» ήταν μια ρητή δήλωση ότι η φωνή της χώρας και των πολιτών δεν θα αγνοηθεί, ακόμα κι αν έπρεπε να διαταράξει το σύστημα.»
Γκουατταρί: «Ακριβώς. Σήμερα, η υπερεθνική γραφειοκρατία λειτουργεί συχνά σαν να μην υπάρχει κενή καρέκλα· αλλά η κοινωνική επιθυμία εξακολουθεί να απαιτεί συμμετοχή. Αν οι θεσμοί δεν δίνουν χώρο σε αυτή τη φωνή, η κοινωνική ροή θα βρει τρόπους να εκδηλωθεί αλλού, σε κινητοποιήσεις και αντιστάσεις.»
Ντελέζ: «Το συμπέρασμα είναι ότι η πολιτική σκέψη δεν πρέπει να φοβάται την επιθυμία. Ούτε η επιθυμία πρέπει να φοβάται τους θεσμούς. Ο διάλογος, η συμμετοχή και η αναγνώριση των κοινωνικών ροών είναι η μοναδική οδός για μια βιώσιμη κοινωνική σύνθεση.»
Γκουατταρί: «Μόνο έτσι η κρίση μπορεί να μετατραπεί σε δημιουργική δύναμη και η κοινωνία να αποκτήσει αυτογνωσία για τη δυναμική της. Το μέλλον απαιτεί θεσμούς που να υπηρετούν την κοινωνική επιθυμία και όχι να την περιορίζουν.»
Ντελέζ: «Και τότε η Γαλλία, αλλά και η Ευρώπη συνολικά, θα μπορέσουν να μεταμορφώσουν την κρίση σε νέα δυναμική, όπου η κοινωνική ροή, η επιθυμία και οι θεσμοί συνυπάρχουν σε συνεχή ανασυγκρότηση.»
Ντελέζ: «Και δυστυχώς, η παρατεταμένη αδυναμία των θεσμών να ενσωματώσουν τις κοινωνικές ροές και την επιθυμία των πολιτών έχει οδηγήσει τη Γαλλία σε ένα πολιτικό τοπίο όπου η ακροδεξιά βρίσκει πρόσφορο έδαφος. Οι πολίτες, απογοητευμένοι από τις περιορισμένες δυνατότητες συμμετοχής, στρέφονται σε λύσεις που υπόσχονται τάξη και έλεγχο, χωρίς να επεξεργάζονται τις ρίζες των κοινωνικών εντάσεων.»
Γκουατταρί: «Ακριβώς. Η συγκεντρωτική λογική του γκωλικού Συντάγματος επιτρέπει στον εκάστοτε πρόεδρο να κυβερνά σαν να είναι υπεράνω της κοινωνικής ροής, χωρίς να διαμορφώνει μηχανισμούς που να ενισχύουν την πολυφωνία και την άμεση συμμετοχή των πολιτών. Αυτό δημιουργεί κενό δημοκρατικής εκπροσώπησης, το οποίο εκμεταλλεύονται πολιτικά οι ακροδεξιές δυνάμεις.»
Ντελέζ: «Η λύση δεν είναι μόνο πολιτική αλλαγή ή εκλογική ανατροπή. Είναι νομική και θεσμική μεταρρύθμιση, ώστε το Σύνταγμα να επιτρέπει πολλαπλές ταχύτητες διακυβέρνησης, συμμετοχή της κοινωνίας σε πραγματικό χρόνο και διαρκή ανατροφοδότηση των θεσμών από τις κοινωνικές ροές. Μόνο έτσι η Γαλλία θα μπορέσει να ξεφύγει από το πεδίο της ακροδεξιάς και να μετατρέψει την κρίση σε δημιουργική δυναμική.»
Γκουατταρί: «Η κοινωνία δεν χρειάζεται αυταρχική τάξη ούτε υπερεθνική γραφειοκρατία που περιορίζει την επιθυμία. Χρειάζεται θεσμούς που να συνυπάρχουν με τη συλλογική ενέργεια, να την ανατροφοδοτούν και να την κατευθύνουν προς βιώσιμες λύσεις. Η αναθεώρηση του γκωλικού Συντάγματος δεν είναι πολυτέλεια· είναι αναγκαίο βήμα για να ξαναγίνει η Γαλλία χώρα συμμετοχής, δημιουργίας και πολυφωνίας.»
Ντελέζ: «Με άλλα λόγια, η κρίση, η απορρύθμιση, η άνοδος της ακροδεξιάς και η υπερεθνική πίεση συνδέονται. Το μέλλον της Γαλλίας απαιτεί μια θεσμική επανασύνδεση με την κοινωνική επιθυμία, όπου η ροή της συλλογικής ενέργειας δεν θα καταπιέζεται αλλά θα γίνεται κινητήριος δύναμη για αλλαγή.»
Γκουατταρί: «Tout à fait. Και τότε η πολιτική θα πάψει να είναι θέατρο ή σιωπηλή συγκέντρωση εξουσίας. Θα γίνει ένα πεδίο πολλαπλών δυναμικών, όπου η κοινωνία, η επιθυμία και οι θεσμοί συνεργάζονται για να αναδιαμορφώσουν τον κόσμο.»
Ντελέζ: «Ακόμα θυμάμαι τα προφητικά λόγια του Ντε Γκωλ που τότε ακόμα και εμείς τα θεωρήσαμε υπερβολικά:
“Ξέρουμε, όμως -κι ένας Θεός ξέρει πόσο καλά το ξέρουμε- ότι υπάρχει και μια διαφορετική σύλληψη για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Σύμφωνα με τους εμπνευστές της, τα κράτη-μέλη θα χάσουν τις εθνικές τους ταυτότητες και -απουσία ενός στιβαρού χεριού που θα τα ολοκληρώσει, όπως το προσπάθησαν ο Καίσαρας, ο Καρλομάγνος, οι αυτοκράτορες Όθων και Κάρολος Ε’, ο Ναπολέων και ο Χίτλερ στη Δύση και με τον δικό του τρόπο ο Στάλιν στην Ανατολή- θα κυβερνώνται από κάποιο μελλοντικό σώμα απάτριδων και ανεύθυνων Αρεοπαγιτών“.»