Του Ελευθερίου Τζιόλα
Ή, λόγος αναγκαίος υπέρ του «Λαϊκού» και του «Εθνικού»
- Η απαρέσκεια και η άρνηση για το «λαϊκό»
Μιλώντας στις μέρες μας για “λαϊκό’’, ακόμα και χρησιμοποιώντας αυτόν τον όρο, κινδυνεύεις να αντιμετωπισθείς ως αποδιοπομπαίος.
Οι ελίτ και οι εκπρόσωποί τους, τα κρατούντα μέσα ενημέρωσης, αλλά όχι μόνο αυτοί, σε κοιτάζουν και σε συμπεριφέρονται σαν μια φιγούρα ξεπερασμένη, απροσάρμοστη στα νέα ήθη και τη νέα εποχή (εννοώντας, βέβαια: ως νέα ήθη τα ήθη τους και ως νέα εποχή την «εποχή» τους).
Κάθε τι που φέρει μέσα του την έννοια «Λαός» (Λαϊκή Κυριαρχία, Λαϊκή κινητοποίηση, Λαϊκή δημιουργία, Λαϊκή συμμετοχή, Λαϊκό κίνημα κλπ) δημιουργεί στις άρχουσες ελίτ και τους ποικίλους εκπροσώπους τους μια εμφανή αρνητική, απαξιωτική διάθεση, μια στάση απορριπτική. Αν ήταν να αναδιατυπώσουν ακόμα και τις κυρίαρχες ρήτρες του Συντάγματος με την απαλοιφή της σχετικής ορολογίας, θα το έκαναν με μεγάλη ικανοποίηση. Αλλά το Σύνταγμα -καθώς, και η Ιστορία- είναι εκεί, ακατάλυτος νομοθέτης, διακηρύσσοντας την αλήθεια, αλλά και μια άλλη Δυνατότητα. Στην κορυφαία, την ιδρυτική του θέση -άρθρο 1 παρ. 2 το Σύνταγμα, προς απογοήτευση των ελέω κεφαλαιοκρατίας αρχόντων- ορίζει: «Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία». Και στο άρθρο 1 παρ. 3 υπογραμμίζει: «Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού (= του Λαού) και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα».
Στον κατακλυσμό, λοιπόν, περί “λαϊκισμού” που τείνει να παρασύρει κάθε συμπολίτη μας -έντιμο άνθρωπο του λαού- και στον εύκολο και σκόπιμο χαρακτηρισμό τού κάθε τι μη αποδεκτού από την κυρίαρχη αντίληψη ως λαϊκίστικου, είναι ανάγκη να επαναφέρουμε ορισμένες βασικές έννοιες και διακρίσεις, καθώς και μια ιδεολογική γραμμή για την υπεράσπιση του Λαϊκού. Έννοιες, όροι και γλώσσα, που τώρα χάνουν το νόημά τους είτε, κυρίως, από σκοπιμότητα είτε, ορισμένες φορές, από άγνοια, ας αγωνισθούμε να τους δώσουμε το πραγματικό τους περιεχόμενο.
Όπως θα έλεγε κι ο ποιητής: «Θὰ βροῦμε αὐτὰ τὰ λόγια ποὺ παίρνουνε τὸἴδιο βάρος σ᾿ὅλες τὶς καρδιές, σ᾿ὅλα τὰ χείλη. Ἔτσι νὰ λέμε πιὰ τὰ σύκα-σύκα καὶ τὴ σκάφη-σκάφη»
- Tο «λαϊκίστικο» δεν είναι «λαϊκό» – Και το «λαϊκό» είναι απαιτητικό
Τα βασικά, λοιπόν.
Στην διαδρομή των κοινωνικών εξελίξεων και της πολιτικής διαπάλης, συχνά ό,τι αμφισβητεί την κυρίαρχη εξουσία και την ηγεμονία των ιδεών της, μιλώντας στο όνομα του Λαού χαρακτηρίζεται σκοπίμως “λαϊκίστικο”. Και όσοι αγωνίζονται για το Λαό (για τις ανάγκες του και τους στόχους ικανοποίησης τους) δέχονται συνήθως και σκοπίμως τον χαρακτηρισμό “λαϊκιστές”. Ο χαρακτηρισμός αυτός επιδιώκει να αποτυπώσει μια απωθητική εικόνα, σαν μια ρετσινιά, με σκοπό και οι απόψεις/θέσεις και οι φορείς/στελέχη να απομονωθούν, να εξουθενωθούν, να απορριφθούν. Και με τον τρόπο αυτό να συνεχισθεί η κυριαρχία των ιδεών και απόψεων των κρατούντων (τάξεων, ομάδων και εκπροσώπων τους).
Από την άλλη, όμως, πρέπει να τονίσουμε ότι απαιτείται μέταλλο και κουράγιο, αλλά και βαθιά γνώση και συγκρότηση για να εννοηθεί, να παρουσιαστεί και να αναδειχθεί του τί είναι πραγματικά λαϊκό. Δηλαδή, του τί ανήκει και σχετίζεται πραγματικά με την πλατιά κοινωνική, παραγωγική, δημοκρατική βάση, του τί πολιτικά, στην ουσία την υποστηρίζει αλλά και την εξυψώνει. Και με αυτόν τον τρόπο, με τέτοιο περιεχόμενο να μιλάς για το Λαό, για τα γνήσια, πολλών μορφών παράγωγά του και δημιουργήματά του, καθώς -και κυρίως- για τις πραγματικές ανάγκες και το Μέλλον του.
Ο Λαός εννοείται -όχι ως ένα «άμορφο, ασπόνδυλο κοινωνικό μόρφωμα», αλλά ως η μεγάλη, πλατειά κοινωνική δύναμη. Η μεγάλη, δυναμική πλειοψηφία της κοινωνίας, διαστρωματική στην κοινωνική της σύνθεση (από τα «χαμηλά οικονομικά στρώματα» μέχρι και την «μεσαία τάξη»).
Αυτή η κοινωνική πλειοψηφία σε καμπές της Ιστορίας λαμβάνει -έχει λάβει- τη μορφή ενός κοινωνικού εναλλακτικού συνασπισμού απέναντι στις άρχουσες τάξεις, την εξουσία και τους μηχανισμούς της.
Ο Λαός εννοείται και ως πλουραλιστικός και πολύμορφος φορέας Αξιών, Ιστορίας, Δημιουργίας και Πολιτισμού με παραγωγικό, αντιστασιακό, μεταμορφωτικό, απελευθερωτικό περιεχόμενο και χαρακτήρα -που κινείται στον αντίποδα των κατεστημένων- φέρνοντας στο φως νέες ιδέες και πρότυπα με σκοπό να καθορίσουν τις εξελίξεις και να διαμορφώσουν νέες συνθήκες (παραγωγικές, κοινωνικές, πολιτισμικές).
Το κύριο και πρωταρχικό, λοιπόν, στοιχείο στο οποία οφείλουμε να συμφωνήσουμε είναι ότι: το λαϊκό δεν ταυτίζεται, ούτε συμπληρώνει, και βέβαια δεν υπηρετεί ούτε, ασφαλώς, εξυπηρετεί τις κυρίαρχες ελίτ και τις εξουσίες τους. Μόνο στη βάση αυτή -κι αφού συμφωνήσουμε περί αυτά- μπορούμε να περάσουμε στο επόμενο στάδιο, στο επόμενο ζήτημα για να διακρίνουμε με ευκρίνεια το «λαϊκίστικο» από το «λαϊκό». Δηλαδή, να περάσουμε σε μια συζήτηση ουσίας, σ΄έναν διάλογο στο εσωτερικό του Λαϊκού παράγοντα/συνόλου -ορθότερα στο εσωτερικό του λαϊκού κινήματος, περί του «λαϊκίστικου» και του «λαϊκού».
Χωρίς τον μόλις πριν αναφερθέντα, θεμελιώδη διαχωρισμό (από τις κυρίαρχες ελίτ/τάξεις και τις εξουσίες τους), τα πράγματα και η πείρα βεβαιώνουν ότι οι περισσότεροι απ΄ όσους μιλούν για το Λαό και τα συμφέροντά του δεν είναι παρά εξαρτώμενοι από τις κυρίαρχες ελίτ (με ποικιλία μορφών εξάρτησης) προς τις οποίες τελικά συγκλίνουν και τις οποίες (εξ)υπηρετούν, παγιδεύοντας πλήθος ανθρώπων της λαϊκής βάσης, δηλαδή της κοινωνικής βάσης που μοχθεί, εργάζεται, αγωνιά και ελπίζει.
Αντιδιαστέλλοντας το λαϊκίστικο από το λαϊκό πρότυπο, οφείλουμε να τονίσουμε ότι το λαϊκίστικο πρότυπο, παρά την επίφαση λαϊκότητας, δεν είναι λαϊκό. Το λαϊκίστικο πρότυπο -ένα γνήσια δημαγωγικό πρότυπο -αντλεί τη δύναμή του και την επιρροή του από ορισμένες αντιλήψεις που επιβιώνουν, που λαθροβιούν μέσα σε στρώματα του Λαού. Αντιλήψεις, όμως, που συνιστούν ιζήματα ιδεολογίας, χοντροκομμένα απομεινάρια παραφθαρμένων αξιακών μοντέλων. Κατακάθια ιδεολογίας και μοντέλα που συναντώνται κυρίως σε πληθυσμιακές ομάδες χωρίς καλλιέργεια, δίχως πολιτισμικό φορτίο, χωρίς (δια)παιδαγωγικό γαλβάνισμα κοινωνικών ιδανικών και δίχως διαδρομές και βιώματα συλλογικών αγώνων. Η διαστρέβλωση, η κολακεία και το ψέμα είναι οι συνηθέστερες μορφές του «λαϊκίστικού προτύπου» στην έκφραση, στο «λόγο» και την επικοινωνία.
Η σύγχυση στο λαϊκίστικο πρότυπο είναι κύριο χαρακτηριστικό του, αλλά και το κύριο μέσον του. Ο πολιτικός αγώνας συγχέεται με τη “βεντέτα” και το “βεντετισμό”. Ο συλλογικός και οργανωμένος αγώνας εκφυλίζεται στον ψεύτικο “τσαμπουκά” και στους ‘’λεονταρισμούς’’. Η αλληλεγγύη συγχέεται με την “κηδεμονία” των ισχυρών και την “προστασία” των νονών. Η κριτική συγχέεται με το κουτσομπολιό και ακυρώνεται από την παραπολιτική. Η αυθαιρεσία αντικαθιστά την τεκμηρίωση. Οι κοινωνικές ανάγκες μετατρέπονται σε “εργολαβία” ισχυρών παραγόντων και κομισάριων.
Αντίθετα, το λαϊκό πρότυπο είναι ο αντίποδας του λαϊκίστικου -του δημαγωγικού, του ρηχού, του ιδιοτελούς, του αλλότρια υποθηκευμένου.
- Το λαϊκό πρότυπο και ο λαϊκός ηγέτης
Το λαϊκό πρότυπο, ο λαϊκός ηγέτης – κι όχι ο δημοκόπος, όχι ο υπερφίαλος δημαγωγός -έχει ουσιαστική σχέση με το Λαό. Με τις ανάγκες του, με τα μύχια του, με την ιστορία του, με το νόημα των αγώνων του και τους αγώνες του, με την πολύμορφη δημιουργία του, με τις κατακτήσεις και τα οράματα των πνευματικών πατέρων του. Σκέπτεται και δρα, πάντα, σταθερά για την ενότητα του λαού γύρω από θετικούς στόχους εξύψωσης. Έχει σταθερό προσανατολισμό του την ευημερία του λαού και την εφαρμογή ενός σχεδίου δικαιοσύνης και ανάπτυξης.
Ο λαϊκός ηγέτης συνδέει πάντα, σταθερά και σε βάθος το Λαϊκό με το Πατριωτικό (το Εθνικό), εξουδετερώνοντας έτσι και την πατριδοκαπηλία που χρησιμοποιούν για παγίδευση του Λαού και των αυτόνομων προοπτικών του οι άρχουσες κάστες και η εξουσία τους. Ακυρώνοντας επίσης την ακραία -δήθεν εθνική- ρητορική των ακροδεξιών καθώς και των ιστορικά χρεοκοπημένων και εθνικά καταστροφικών συμπεριφορών τους.
- Το «εθνικιστικό» (σοβινιστικό) δεν είναι «εθνικό»
- Το «εθνικό» (πατριωτικό) συνδέεται με το λαϊκό και το δημοκρατικό και αλληλοσυμπληρώνονται
Μιλούμε για τον εθνικισμό (σοβινισμό) όπως αυτός διαμορφώθηκε και επικράτησε κατά την σύγχρονη τελευταία περίοδο από την δεκαετία του ΄70 μέχρι τις μέρες μας και ιδιαίτερα για την τελευταία 30ετία. Η διάκριση αυτή είναι αναγκαία και κρίσιμη, για να μην περιπέσουμε σε αδιέξοδα λόγω σύγχυσης με τα εθνικά-απελευθερωτικά-ανεξαρτησιακά κινήματα και την κινητήρια ιδέα του Έθνους (του «δημοκρατικού εθνικισμού» & του «έθνους-κράτους») του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα.
Μπορούμε εδώ να αναδείξουμε και να εμβαθύνουμε στη διάκριση, την αντιδιαστολή μεταξύ Εθνικού (Πατριωτικού) και εθνικιστικού (σοβινιστικού).
Ο πατριώτης, στέκεται σ΄ ένα κομμάτι Γης, την Πατρίδα του, που είναι η βάση του – ο τόπος της γεωγραφικής του επικράτειας- για τις ιδέες της Ελευθερίας, της Δημοκρατίας, της Δικαιοσύνης, της Ισότητας, της Απελευθέρωσης. Ιδέες για την Πατρίδα του και για τον Κόσμο. Έχει συνείδηση ότι εργάσθηκαν, μάτωσαν, αγωνίσθηκαν πολλοί, μόχθησαν, μέσα στους αιώνες, για να υπάρχει αυτό “το κομμάτι Γης”, ότι θυσιάσθηκαν αμέτρητοι, μέσα στο χρόνο, για να είναι αυτή – έστω αυτή! – που σήμερα πάνω της ζούμε, δρούμε, παράγουμε, κάνουμε σχέδια και ονειρευόμαστε -η Πατρίδα, η βάση μας.
Ο πατριώτης δεν είναι εθνικιστής γιατί δεν μισεί, ούτε διεκδικεί επιθετικά και αναίτια μέρος της πατρίδας κανενός άλλου. Ούτε θεωρεί τον εαυτό μου (ή τη «ράτσα» του) μέλος μιας “ανώτερης φυλής’’. Ούτε τον εμπνέουν μιλιταριστικές νοοτροπίες και μιλιταριστικοί σκοποί, ούτε και μαχητικές «σέχτες» στα πρότυπα των φασιστικών και ναζιστικών οργανώσεων επιβολής της «τάξης» και της ολοκληρωτικής «ιδεολογίας» τους. Είναι όλα αυτά, στοιχεία που συνθέτουν την εθνικιστική ιδεολογία και στάση, που βρίσκονται και κινούνται στον αντίποδα του Πατριωτισμού.
Πατριώτης και Δημοκράτης είναι δύο αδιάσπαστες πλευρές της ίδιας υπόστασης. Ο δημοκράτης πατριώτης θεωρεί τη δική του Πατρίδα ως τη βάση ζωής, σχεδιασμού και αγώνα. Και οι Πατρίδες των άλλων λαών -με αυτό, το ίδιο πνεύμα- μπορούν να αποτελέσουν κρίκους μιας διεθνούς αλυσίδας, ενός ισχυρού δικτύου για τους κοινούς μεγάλους στόχους, της Απελευθέρωσης, της Ισότητας, της Δικαιοσύνης. Με τον τρόπο αυτό μπορεί να εννοηθεί, να ορισθεί και να διαμορφωθεί ένας νέος Διεθνισμός ισοτιμίας και αυτονομίας.
Ο πατριώτης -ο λαϊκός άνθρωπος και δημοκράτης πολίτης- έχει συνείδηση ότι χωρίς την Πατρίδα του δεν έχει βάση. Δεν έχει αναφορές, δεν έχει ρίζα, δεν έχει σημείο εκκίνησης, δεν έχει μέλλον. Αν η Παρτίδα του συρρικνωθεί με οποιονδήποτε τρόπο, σε οποιοδήποτε τομέα, η βάση του αδυνατίζει, κομματιάζεται, ο αγώνας του πλήττεται, οι ιδέες του χάνουν αξία και επιρροή, δεν έχει δύναμη κινούσα.
Μπορεί, νομίζω, τώρα, να κατανοηθεί η σημασία, η ορθότητα και η αξία των τριών -στην αλληλουχία και αλληλοσυμπλήρωση τους -στρατηγικών κατευθύνσεων: Εθνική Ανεξαρτησία- Λαϊκή Κυριαρχία-Κοινωνική Απελευθέρωση.
Τελικά, ο δημοκράτης πατριώτης εννοεί σε βάθος, με πραγματικούς όρους ότι χρειάζεται Τόπο (Πατρίδα) για να Κινήσει (να Αλλάξει) τη Γη!
«Δός μοι πᾷ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινήσω»( =δώσε μου τόπο να σταθώ και θα κινήσω τη Γη )!
Δεν υπάρχει Έθνος χωρίς Λαό
Να υπογραμμίσουμε ότι στην πολιτική μας κουλτούρα Έθνος και Λαός είναι –και οφείλουν να είναι- δύο θεμελιώδεις, αλληλένδετες έννοιες. Δεν υπάρχει πρωτεύον και δευτερεύον. Υπάρχει ενότητα, αδιάσπαστη. Δεν μπορούμε «να σώζουμε το έθνος και να εξαθλιώνουμε το λαό». Δεν υπάρχει οντότητα Έθνους χωρίς το όν, το Λαό. Η αντίληψη, η πολιτική που δηλώνει ότι «σώζει το έθνος και λυπάται για την εξαθλίωση του λαού» που ή ίδια όμως προκαλεί, είναι στο λόγο της μια φαρισαϊκή πολιτική και στην ουσία της μια πολιτική που αδυνατίζει και το Έθνος, εξαθλιώνοντας το Λαό. Δεν υπάρχει Έθνος χωρίς Λαό. Δεν μιλάμε για ένα τυπικό περίβλημα, για ένα άδειο πουκάμισο (Έθνος), χωρίς σάρκα, χωρίς ψυχή (Λαός).
Τέτοιες αντιλήψεις, τέτοιες πολιτικές, με τέτοια τελικά αποτελέσματα δεν είναι ούτε «σωτήριες», ούτε «πατριωτικές», ούτε βέβαια προοδευτικές -όσο κι αν διατείνονται ότι είναι…
Το «περιθώριο»: να ενταχθεί στο Λαό
Χρειάζεται ίσως, εδώ, και μια σημείωση για ένα φαινόμενο κοινωνικό. Η επιλογή μιας θέσης περιθωρίου στην κοινωνική ζωή και το κοινωνικό γίγνεσθαι (ως στάση ζωής και αντίληψης), με την υποστήριξη και την αναπαραγωγή των κλειστών, εμμονικά μειοψηφικών μοντέλων που δανείζεται κάποια λαϊκότητα, δεν είναι λαϊκό, δεν αποτελεί -παρά την όποια ειλικρίνεια- λαϊκή στάση, ενεργή λαϊκή στάση. Αναγκαίος είναι ο δραστικός μετασχηματισμός του και η απελευθέρωση από αυτή την κατάσταση, τον εγκλωβισμό του “περιθωρίου”. Αυτό -όταν συντελεστεί, και μπορεί να συντελεστεί- θα στρέψει, θα οδηγήσει χρήσιμα και παραγωγικά τους «κοινωνικά περιθωριακούς» προς την κοίτη του Λαϊκού, φέρνοντας αποτελέσματα δημιουργικά και νέες ωφέλιμες και ενδιαφέρουσες προοπτικές.
Το κρίσιμο, πάντα, κριτήριο
Κλείνοντας, πρέπει να έχουμε πάντα κατά νου -και αυτό να αποτελεί κύριο κριτήριο διάκρισης και επιλογής- ότι ο λαϊκός ηγέτης και το λαϊκό πρότυπο υποβοηθούν, προάγουν και εγγυώνται την ενότητα και την προσπάθεια του Λαού, επιδιώκουν τη δημιουργία ενός ευρύτατου, ενεργητικού, παραγωγικού κοινωνικού συσχετισμού πάνω σ΄έναν κώδικα Αξιών, γύρω από ένα πλαίσιο ιδεολογικών Αρχών, σ΄ ένα Εθνικό και Διεθνικό σχέδιο πολιτικών στόχων Δικαιοσύνης, Βιώσιμης Ανάπτυξης και Προόδου.
Θεσσαλονίκη, 10 Μαΐου 2026