Την τελευταία της πνοή σε ηλικία 99 ετών άφησε τη Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν κορυφαία Ελληνογαλλίδα βυζαντινολόγος ιστορικός, διεθνούς φήμης για το έργο της στη μελέτη του Βυζαντίου.
Υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας (1967) και η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην 700χρονη ιστορία του Πανεπιστημίου της Σορβόνης (1976), αναγνωρισμένη ως μία από τις σπουδαιότερες πνευματικές προσωπικότητες, ενώ είχε βραβευτεί, μεταξύ άλλων, με τον Μεγαλόσταυρο του Εθνικού Τάγματος της Τιμής, ενώ βραβεύσεις είχε και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Ποια ήταν η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ γεννήθηκε στην Αθήνα από Μικρασιάτες γονείς. Ο πατέρας της, Νίκος Γλύκατζης, ήταν έμπορος και επιστάτης των κτημάτων της οικογένειας της μητέρας της, Καλλιρόης, το γένος Ψαλτίδη, που προερχόταν από εύπορη οικογένεια της Προύσας. Αποφοίτησε από το Δ΄ Γυμνάσιο Αθηνών και ακολούθως σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και ανέλαβε την ευθύνη για τις μαθήτριες του Παγκρατίου, υπό την καθοδήγηση του Χρήστου Πασαλάρη. Στα Δεκεμβριανά ακολούθησε τον ΕΛΑΣ Αθηνών κατά την υποχώρησή του από την Αττική, επιστρέφοντας στον Βύρωνα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Τη δεκαετία του 1950, ενώ φοιτούσε στο πανεπιστήμιο, εργάστηκε ως γνώστρια της γαλλικής γλώσσας στον κύκλο της βασίλισσας Φρειδερίκης. Μετά την αποφοίτησή της, εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών.
Το 1953 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι για μεταπτυχιακές σπουδές και δύο χρόνια αργότερα διορίστηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS). Το 1964 έγινε διευθύντρια σπουδών του Κέντρου και το 1967 καθηγήτρια στη Σορβόννη. Το 1966 απέκτησε το δίπλωμα doctorat ès lettres με τη μελέτη της για το Βυζάντιο και τη θάλασσα, η οποία εκδόθηκε ως «Byzance et la mer». Διετέλεσε Διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου και της Χριστιανικής Αρχαιολογίας, ενώ το 1970-1973 υπηρέτησε ως Αντιπρύτανις και το 1976 εξελέγη Πρύτανις της Σορβόννης, καθιστώντας την την πρώτη γυναίκα πρύτανη στα 700 χρόνια ιστορίας του πανεπιστημίου και την πρώτη γυναίκα παγκοσμίως σε ανάλογη θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο. Στο Παρίσι γνώρισε τον Ζακ Αρβελέρ, αξιωματικό του γαλλικού Ναυτικού από μεγαλοαστική οικογένεια, με τον οποίο απέκτησε μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν, και παρέμεινε μόνιμα μέχρι το τέλος της ζωής της.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ανέλαβε πολλές ηγετικές θέσεις σε ακαδημαϊκά και πολιτιστικά ιδρύματα. Ήταν Πρόεδρος της Επιτροπής Ηθικής του Εθνικού Κέντρου για την Επιστημονική Έρευνα στη Γαλλία, του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου των Δελφών και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών. Επίσης, διετέλεσε Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας, Πρύτανις της Ακαδημίας και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou-Beaubourg, του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης και του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι. Ήταν μέλος του επιστημονικού συμβουλίου του Ιδρύματος Λαμπράκη και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Βυζαντινών Σπουδών.
Στο συγγραφικό της έργο, μεταξύ άλλων, υποστήριξε ότι στον τάφο της Βεργίνας είναι θαμμένος ο Μέγας Αλέξανδρος, θέμα που αναλύει στο βιβλίο της «Ο Μέγας Αλέξανδρος των Βυζαντινών». Το 2019 συμμετείχε, μαζί με άλλες προσωπικότητες, στην πρωτοβουλία για την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου και υπηρέτησε μέλος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση.
Τασούλας: «Η μνήμη και το έργο της θα παραμείνουν φωτεινός οδηγός για την κοινωνία μας»
Την βαθιά του θλίψη και συγκίνηση εξέφρασε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας για την απώλεια της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ, επισημαίνοντας ότι «φώτισε με το έργο της, την διαχρονική όψη της ελληνικότητας και ταυτόχρονα ξεχώρισε για τον γνήσια ελληνικό χαρακτήρα της», ενώ τόνισε ότι «μέχρι το τέλος παρέμεινε ανήσυχη και δημιουργική και με το νεανικό πείσμα της επιβεβαίωσε ότι η πνευματική εγρήγορση δεν γνωρίζει ηλικία».
Ειδικότερα, στη δήλωσή του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ανέφερε:
«Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, η ανεπανάληπτη ακαδημαϊκός, η μεγάλη διεθνής Ελληνίδα δεν είναι πια μαζί μας. Βαθιά θλίψη και συγκίνηση απλώνεται στην Ελλάδα, στη Γαλλία και στην Ευρώπη, στην οικογένεια και στους οικείους της, στους αναρίθμητους φοιτητές της, σε όλους όσοι γνώρισαν, σεβάστηκαν και αγάπησαν την ίδια και το έργο της. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ φώτισε με το έργο της την διαχρονική όψη της ελληνικότητας και ταυτόχρονα ξεχώρισε για τον γνήσια ελληνικό χαρακτήρα της. Αγέρωχη και υπερήφανη διάβηκε με βήμα σταθερό μέσα από τις ανατροπές και τις υπερβάσεις ενός ολόκληρου αιώνα. Μέχρι το τέλος παρέμεινε ανήσυχη και δημιουργική. Με το νεανικό πείσμα της επιβεβαίωσε ότι η πνευματική εγρήγορση δεν γνωρίζει ηλικία.
Από τα αγωνιστικά χρόνια στην Αθήνα της Κατοχής ως τα ακαδημαϊκά ύψη της μεταπολεμικής Ευρώπης ο λόγος της υπήρξε πάντοτε αιχμηρός, ελεύθερος και εύστοχος. Με ακαταπόνητη προσήλωση στη μελέτη και την έρευνα υπηρέτησε με αδιάπτωτο πάθος την ιστορική επιστήμη και ιδίως τη βυζαντινολογία, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διεθνή κατανόηση του Βυζαντίου ως θεμελιώδους πυλώνα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Φώτισε με συνέπεια την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού και τη θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο χάρτη.
Ως η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και η πρώτη γυναίκα πρύτανης στα 700 χρόνια ιστορίας του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, απέδειξε έμπρακτα ότι η γνώση, η εργατικότητα και η γνησιότητα της προσφοράς μπορούν να υπερβούν κάθε στερεότυπο και κάθε περιορισμό, ανοίγοντας δρόμους για τις επόμενες γενιές. Υπήρξε υπόδειγμα για τις γυναίκες επιστήμονες, για κάθε νέα και νέο που ονειρεύεται να κατακτήσει κορυφές, αλλά και για κάθε πολίτη που πιστεύει ότι η παιδεία, η πνευματική ποιότητα και η ελευθερία της σκέψης αποτελούν ζηλευτά γνωρίσματα των ολοκληρωμένων και υπεύθυνων ατόμων και συνάμα θεμέλια μιας δημοκρατικής και ώριμης κοινωνίας.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ αφήνει πίσω της μια ανεκτίμητη πνευματική παρακαταθήκη και ένα ζωντανό παράδειγμα προσφοράς. Εκφράζω τα ειλικρινή και βαθιά μου συλλυπητήρια στην οικογένεια και στους οικείους της. Η μνήμη και το έργο της θα παραμείνουν φωτεινός οδηγός για την κοινωνία μας».
Δήλωση του πρώην Προέδρου της Δημοκρατίας και Ακαδημαϊκού κ. Προκοπίου Παυλοπούλου για τον θάνατο της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ
Ο θάνατος της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ μεταξύ άλλων καταγράφει και τις διαστάσεις του δυσαναπλήρωτου κενού που αφήνει η απώλειά της στο πεδίο της εν γένει ευρωπαϊκής διανόησης, ιδίως σε ό,τι αφορά την έρευνα γύρω από την ανεξάντλητη διαχρονική πολιτισμική παρακαταθήκη της Ελλάδας κατ’ εξοχήν στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό μέσω του Αρχαίου Ελληνικού και του Βυζαντινού Πολιτισμού.
Αιωνία η Μνήμη της.