Του Απόστολου Λουλουδάκη
Η Ουκρανία βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της διεθνούς πολιτικής, όχι μόνο ως εμπόλεμη περιοχή, αλλά ως σύμβολο μιας παλιάς και επίμονης διεθνούς παρεξήγησης: της διάκρισης μεταξύ «χώρου» και «χώρας». Για την Ευρώπη και τη Δύση, η Ουκρανία παρουσιάζεται ως μια νεαρή, ανεξάρτητη και κυρίαρχη χώρα που διεκδικεί την πολιτική της αυτοδιάθεση. Για τη Ρωσία, ωστόσο, η Ουκρανία δεν υπήρξε ποτέ μια απλή «χώρα», αλλά ένας ιστορικός και γεωστρατηγικός χώρος – ένας ζωτικός χώρος με πολιτισμικά, οικονομικά και στρατιωτικά χαρακτηριστικά που ξεπερνούν τα όρια ενός σύγχρονου ευρωπαϊκού κράτους.
Αυτή η σύγκρουση αντίληψης —δηλαδή το αν η Ουκρανία είναι «χώρα» ή «χώρος»— βρίσκεται στη ρίζα της πολεμικής πραγματικότητας που παρακολουθούμε σήμερα. Οι Δυτικές δημοσκοπήσεις, τα ΜΜΕ και οι πολιτικές αναλύσεις συχνά αποτυγχάνουν να αντιληφθούν τη βαθύτερη διάσταση αυτού του διλήμματος. Παρουσιάζουν την Ουκρανία ως ένα μεμονωμένο έθνος-κράτος, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί έναν από τους κεντρικούς γεωπολιτικούς διαδρόμους της Ευρασίας — ένα σημείο τόσο στρατηγικό όσο η Κωνσταντινούπολη, τα Καρπάθια, η Βαλτική ή ο Καύκασος.
Και ακριβώς επειδή η Δύση επιμένει να βλέπει την Ουκρανία ως «χώρα» και όχι ως «χώρο», κάνει διαρκώς λανθασμένες προβλέψεις για την έκβαση της σύγκρουσης. Απολύτως αντίστοιχο με το πώς κάνει λάθος προβλέψεις και στις δημοσκοπήσεις της, όπου μετράει εντυπώσεις αντί για πραγματικότητες.
Η ιστορική διάσταση: η Ουκρανία ως διάδρομος αυτοκρατοριών
Από τον Μεσαίωνα έως τον 20ό αιώνα, όποια αυτοκρατορία ήθελε να κυριαρχήσει στην Ευρασία έπρεπε να περάσει από την Ουκρανία. Οι Μογγόλοι, οι Πολωνολιθουανοί, οι Οθωμανοί, οι Αψβούργοι, οι Ναπολεόντειοι στρατοί και οι ναζί —όλοι διεκδίκησαν τη γη αυτή όχι επειδή ήταν «έθνος», αλλά επειδή ήταν «διάδρομος».
Η Ουκρανία βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κόσμους: τη ρωσική ενδοχώρα και την κεντρική/νότια Ευρώπη.
Αυτό το γεωστρατηγικό χαρακτηριστικό την κάνει πολύ περισσότερο «χώρο» παρά «χώρα» με τα κλασικά, δυτικά κριτήρια. Στην πραγματικότητα, η Ουκρανία ως ενιαίο, σταθερό, ανεξάρτητο κράτος υπάρχει μόνο μετά το 1991. Μέχρι τότε, είχε υπάρξει τμήμα αυτοκρατοριών, τμήμα σοβιετικών δημοκρατιών και πολλές φορές πεδίο μάχης για άλλες δυνάμεις. Η ίδια η Ρωσία θεωρεί την Ουκρανία ως τοποθεσία ταυτότητας — μια περιοχή όπου ξεκίνησε ιστορικά το ρωσικό έθνος-κράτος.
Για να κατανοήσει κανείς την αντίδραση της Μόσχας, πρέπει να δει τα πράγματα με τα ιστορικά της μάτια. Οι Ρώσοι στρατηγοί, από τον Σουβόροφ (1730 – 1800) μέχρι τον Ζούκοφ, θεωρούσαν τον έλεγχο της Ουκρανίας απαραίτητο για την άμυνα της Ρωσίας. Ο Χίτλερ το ίδιο. Ο Ναπολέων το ίδιο. Η γεωγραφία είναι αμείλικτη: χωρίς την Ουκρανία, η Ρωσία εκτίθεται στρατηγικά.
Η Δύση βλέπει κράτος. Η Ρωσία βλέπει σύνορο.
Η Δύση συχνά αντιμετωπίζει την Ουκρανία με λογική διεθνούς δικαίου, εθνικής κυριαρχίας και δικαιωμάτων. Αυτή η οπτική είναι σωστή σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά ανεπαρκής σε στρατηγικό. Η Ρωσία δεν λειτουργεί με δυτικά κριτήρια. Η αντίληψή της για την Ουκρανία είναι λειτουργική, όχι θεωρητική. Τη βλέπει όπως οι Σπαρτιάτες έβλεπαν τις Θερμοπύλες ή όπως οι Ρωμαίοι έβλεπαν τον Ρήνο: ως ένα σημείο που δεν μπορείς να χάσεις, γιατί αν το χάσεις, χάνεις την αυτοκρατορία.
Η Δύση αυτό δεν το λαμβάνει υπόψη ούτε στις αναλύσεις της ούτε στις πολιτικές της. Γι’ αυτό και η όποια δυτική στρατηγική μοιάζει συνεχώς με διαδοχικά μπαλώματα, με κινήσεις πανικού, με προσδοκίες που δεν εκπληρώνονται. Οι δημοσκοπήσεις της Δύσης παρουσιάζουν «αντοχή», «νίκες», «προόδους» —αλλά η πραγματικότητα είναι ότι η Ρωσία σταδιακά, με αργό αλλά σταθερό τρόπο, εδραιώνει την παρουσία της στο ανατολικό και νότιο τμήμα της Ουκρανίας, κατακτώντας όχι απλώς στρατιωτική, αλλά και οικονομική και δημογραφική επιρροή.
Η Ουκρανία ως δομικό στοιχείο της ρωσικής ασφάλειας
Για τη Μόσχα, η Ουκρανία δεν είναι ένα ανεξάρτητο πολιτικό φαινόμενο, αλλά μέρος της ζώνης ασφαλείας της. Αυτή η αντίληψη δεν είναι μοναδική στη ρωσική ιστορία – είναι ο κανόνας όλων των αυτοκρατοριών. Από την Αρχαία Ελλάδα έως τη Ρώμη, και από τη Βρετανική Αυτοκρατορία μέχρι τις ΗΠΑ, όλες οι μεγάλες δυνάμεις είχαν περιοχές που θεωρούσαν «χώρο ζωτικών συμφερόντων». Η Ρωσία θεωρεί την Ουκρανία τέτοιο χώρο.
Η Δύση όμως προσποιείται ότι αυτό δεν ισχύει. Και η προσποίηση αυτή οδηγεί σε διαρκείς στρατηγικές παρεξηγήσεις. Από το 2022, η Δύση πίστευε ότι οι κυρώσεις θα κατέρρεαν τη ρωσική οικονομία. Δεν συνέβη. Πίστευε ότι η ρωσική κοινωνία θα εξεγειρόταν. Δεν συνέβη. Πίστευε ότι ο πόλεμος θα τελείωνε σε λίγες εβδομάδες. Δεν συνέβη. Πίστευε ότι η Ρωσία θα υποχωρούσε από τον Ντονμπάς, από τη Χερσόνα, από τη Ζαπορίζια. Αντίθετα, η Μόσχα εδραιώθηκε.
Όλα αυτά τα λάθη γεννιούνται από την ίδια πηγή: από την άρνηση της Δύσης να παραδεχτεί ότι η Ουκρανία, στη ρωσική στρατηγική, δεν είναι «χώρα», αλλά «χώρος».
Η Ουκρανία μετά το 1991: Μετακομμουνιστική ελευθερία ή μετασοβιετικός κληρονόμος;
Με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η Ουκρανία απέκτησε τυπική ανεξαρτησία, αλλά όχι αυτόματη κρατική συνοχή. Η χώρα ήταν —και παραμένει— βαθιά διαιρεμένη γλωσσικά, εθνοτικά, πολιτισμικά, οικονομικά. Ο ανατολικός και νότιος πληθυσμός είχε ισχυρούς δεσμούς με τη Ρωσία, ενώ ο δυτικός πληθυσμός κοίταζε προς την Ευρώπη.
Αυτή η διπλή ψυχή της Ουκρανίας παραμένει άλυτη. Και είναι ο λόγος που από το 2004 έως σήμερα, η χώρα βρίσκεται σε διαρκή κρίση: Πορτοκαλί Επανάσταση, Μαϊντάν, προσαρτήσεις, εμφύλιος στο Ντονμπάς, εισβολή 2022.
Η Ουκρανία δεν είχε ποτέ την ενιαία εθνική ταυτότητα που έχουν η Πολωνία, η Γαλλία ή η Ελλάδα. Ήταν πάντα μια σύνθεση αυτοκρατορικών κληρονομιών. Και αυτό την κάνει ακόμη πιο «χώρο» παρά «χώρα».
Η Δύση ως θύμα της ίδιας της ενημέρωσής της
Όπως οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν εντυπώσεις αντί για πραγματικότητα, έτσι και τα δυτικά ΜΜΕ προβάλλουν μια εικόνα που εξυπηρετεί τις δικές τους ανάγκες: μια εικόνα «νίκης» που όμως δεν επιβεβαιώνεται στο πεδίο. Η κοινή γνώμη ζει μέσα σε αυτή τη φούσκα. Οι κυβερνήσεις επίσης. Και έτσι, όταν η πραγματικότητα έρχεται, η απογοήτευση είναι αναπόφευκτη. Όπως μια κυβέρνηση πέφτει στις δημοσκοπήσεις μήνες μετά τις εκλογές, επειδή οι πολίτες διαπιστώνουν ότι το πρόγραμμα άλλαξε, έτσι και οι δυτικές κοινωνίες θα βρεθούν μπροστά σε μια μεγάλη αλήθεια: η Ουκρανία δεν μπορεί να γίνει μέλος του ΝΑΤΟ χωρίς παγκόσμιο πόλεμο. Και η Ρωσία δεν θα επιτρέψει ποτέ την απώλειά της, χωρίς να θεωρήσει ότι κινδυνεύει η ίδια της η υπόσταση.
Χώρος ή Χώρα; Η απάντηση που δεν θέλει να δώσει η Δύση
Στον ρωσικό στρατηγικό πολιτισμό, η Ουκρανία είναι χώρος επιβίωσης.
Στον δυτικό πολιτικό λόγο, η Ουκρανία είναι χώρα ανεξαρτησίας.
Στην πραγματικότητα, είναι και τα δύο —αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο για όλους.
Για τη Δύση, το καθήκον είναι να υπερασπιστεί μια αρχή.
Για τη Ρωσία, το καθήκον είναι να υπερασπιστεί την ύπαρξή της.
Αυτό το ασύμμετρο δίλημμα κάνει τη σύγκρουση τόσο βαθιά και τόσο επίμονη.
Εν κατακλείδι η Ουκρανία δεν είναι απλώς κράτος. Είναι πεδίο παγκόσμιας σύγκρουσης νοοτροπιών.
Η ανικανότητα της Δύσης να διαβάσει σωστά τη ρωσική στρατηγική, να κατανοήσει την ιστορική συνέχεια και να αναλύσει τον χώρο όπως κάνουν οι αυτοκρατορίες, οδηγεί σε διαρκείς αυταπάτες. Όπως οι δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν στιγμιαίες εντυπώσεις αντί για πραγματικές κοινωνικές τάσεις, έτσι και η δυτική γεωπολιτική αποτυπώνει επιθυμίες αντί για πραγματικά δεδομένα.