Του Μελέτη Ρεντούμη
Η πρόσφατη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου επιβεβαίωσε ότι η Ευρώπη εισέρχεται σε μια νέα εποχή στρατηγικής σκέψης και πολιτικής ωρίμανσης. Σε μια συγκυρία όπου ο πόλεμος στην Ουκρανία, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και η αυξανόμενη ένταση μεταξύ μεγάλων δυνάμεων επαναπροσδιορίζουν τις διεθνείς ισορροπίες, η συζήτηση δεν περιορίστηκε μόνο σε άμεσες απειλές, αλλά επεκτάθηκε στο βαθύτερο διακύβευμα, για το αν μπορεί η Ευρωπαϊκή Ένωση να προστατεύσει τον εαυτό της χωρίς την παραδοσιακή και σχεδόν αυτονόητη εξάρτηση από τις ΗΠΑ.
Για δεκαετίες, η ευρωπαϊκή ασφάλεια στηριζόταν σε ένα σταθερό μοντέλο. Οι ΗΠΑ αποτελούσαν τον βασικό πυλώνα στρατιωτικής ισχύος μέσω του ΝΑΤΟ, ενώ τα ευρωπαϊκά κράτη επικεντρώνονταν περισσότερο στην οικονομική ανάπτυξη, το κοινωνικό κράτος και τη διπλωματία.
Αυτό το μοντέλο λειτούργησε αποτελεσματικά σε έναν κόσμο όπου η Δύση είχε ξεκάθαρη υπεροχή και οι απειλές ήταν περισσότερο προβλέψιμες. Ωστόσο, οι εξελίξεις των τελευταίων ετών, και κυρίως η αβεβαιότητα γύρω από τη μακροπρόθεσμη δέσμευση των ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή άμυνα, οδηγούν σε μια ιστορική μετατόπιση.
Η φετινή διάσκεψη ανέδειξε με σαφήνεια ότι η Ευρώπη αρχίζει να αντιλαμβάνεται την ανάγκη για στρατηγική αυτονομία. Η έννοια αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα απομάκρυνση από τη διατλαντική συμμαχία, αλλά περισσότερο την ικανότητα της Ένωσης να λειτουργεί αυτόνομα όταν χρειαστεί. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στην ενίσχυση των ευρωπαϊκών αμυντικών βιομηχανιών, στην αύξηση των στρατιωτικών δαπανών και στη δημιουργία ενός πιο συντονισμένου ευρωπαϊκού αμυντικού πλαισίου.
Παράλληλα, τονίστηκε ότι η ασφάλεια πλέον δεν αφορά μόνο τα σύνορα και τους στρατούς, αλλά και την ενεργειακή αυτάρκεια, την τεχνολογική ανεξαρτησία, την κυβερνοασφάλεια και την ανθεκτικότητα των κοινωνιών.
Η αλλαγή του γεωπολιτικού δόγματος είναι ουσιαστικά μια μετάβαση από την εποχή της εξάρτησης στην εποχή της ευθύνης. Η Ευρώπη καλείται να αναλάβει μεγαλύτερο ρόλο στη δική της άμυνα, όχι επειδή οι ΗΠΑ αποσύρονται με τον δικό τους τρόπο, αλλά επειδή το διεθνές σύστημα γίνεται πιο πολυπολικό και απρόβλεπτο.
Για παράδειγμα, η άνοδος της Κίνας, η επιθετικότητα της Ρωσίας και οι περιφερειακές συγκρούσεις δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου καμία δύναμη δεν μπορεί να λειτουργεί μονομερώς ως εγγυητής της σταθερότητας. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αποκτήσει μεγαλύτερη στρατηγική συνοχή, κοινή εξωτερική πολιτική και πιο ουσιαστική στρατιωτική συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών.
Μέσα σε αυτό το νέο πλαίσιο, η θέση της Ελλάδας αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και βαρύτητα. Η χώρα βρίσκεται σε ένα γεωγραφικό σημείο που λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Ανατολικής Μεσογείου.
Αυτό την καθιστά σημαντικό παράγοντα για τη συνολική ευρωπαϊκή ασφάλεια, είτε πρόκειται για ενεργειακές διαδρομές, είτε για μεταναστευτικές ροές, είτε για στρατηγικές ισορροπίες στην περιοχή. Επιπρόσθετα, η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που διατηρούν υψηλές αμυντικές δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ, γεγονός που την καθιστά αξιόπιστο εταίρο σε μια περίοδο που η Ευρώπη καλείται να επενδύσει περισσότερο στην άμυνα.
Πρέπει να τονιστεί πως η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αυτονομίας μπορεί να λειτουργήσει θετικά για την Ελλάδα, καθώς αυξάνει τη σημασία της ως περιφερειακού πυλώνα σταθερότητας. Οι αμυντικές συνεργασίες, οι ενεργειακές επενδύσεις και η γεωπολιτική της θέση μπορούν να της δώσουν μεγαλύτερο ρόλο στις ευρωπαϊκές αποφάσεις, δημιουργώντας όμως και νέες ευθύνες.
Η χώρα θα πρέπει να συνεχίσει να επενδύει στην άμυνα, να ενισχύσει τη διπλωματική της παρουσία και να προσαρμοστεί σε ένα περιβάλλον όπου η Ευρώπη θα ζητά μεγαλύτερη συμμετοχή από όλα τα κράτη-μέλη.
Με βάση τα παραπάνω, η Διάσκεψη του Μονάχου δεν αποτέλεσε απλώς ένα φόρουμ συζητήσεων, αλλά έναν καθρέφτη των αλλαγών που συντελούνται στο διεθνές σύστημα. Και αυτό γιατί η Ευρώπη φαίνεται να συνειδητοποιεί ότι η εποχή της στρατηγικής άνεσης τελειώνει και ότι η ασφάλεια δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη. Η σταδιακή αποδέσμευση από την πλήρη εξάρτηση από τις ΗΠΑ δεν σημαίνει ρήξη, αλλά μετάβαση σε μια πιο ισόρροπη σχέση, όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση αναλαμβάνει μεγαλύτερη ευθύνη για την προστασία των πολιτών της και των συμφερόντων της.
Συμπερασματικά, η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα οδηγεί την Ευρώπη σε έναν δρόμο ωρίμανσης και ενίσχυσης της αυτονομίας της. Η ασφάλεια μετατρέπεται από δεδομένο σε στρατηγικό στόχο και η συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών γίνεται πιο αναγκαία από ποτέ.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να ενισχύσει τον ρόλο της ως σταθερός και αξιόπιστος παράγοντας στην ευρύτερη περιοχή, αξιοποιώντας την γεωστρατηγική της θέση, τις ευρύτερες συμμαχίες της, αλλά και την αναβάθμιση της στρατιωτικής της ισχύος.
Ο Μελέτης Ρεντούμης είναι οικονομολόγος τραπεζικός