Του Σωκράτη Αργύρη
Το μανιφέστο Τσίπρα του Μάη 2026 εμφανίζεται ως μια φιλόδοξη απόπειρα επανεκκίνησης. Όμως, κάτω από τη ρητορική της «νέας εποχής», διακρίνεται μια βαθιά συνέχεια με τις αμηχανίες της προηγούμενης δεκαετίας. Η επίκληση μιας ιστορικής τομής — ότι «τίποτα δεν είναι όπως πριν» — λειτουργεί περισσότερο ως αφηγηματικό εργαλείο παρά ως πραγματική πολιτική διάγνωση. Το ερώτημα δεν είναι αν ο κόσμος έχει αλλάξει· αυτό είναι δεδομένο. Το ερώτημα είναι αν το μανιφέστο προτείνει κάτι αντίστοιχα ριζικά διαφορετικό. Και εδώ η απάντηση γίνεται πιο αμφίσημη.
Η βασική υπόσχεση του κειμένου, η σύγκλιση σοσιαλδημοκρατίας, ριζοσπαστικής Αριστεράς και οικολογίας, παρουσιάζεται ως υπέρβαση. Στην πραγματικότητα, όμως, μοιάζει περισσότερο με συμβιβασμό εκ των προτέρων. Δεν είναι μια σύνθεση που προκύπτει από θεωρητική επεξεργασία ή κοινωνικές συγκρούσεις· είναι μια πολιτική ανάγκη που βαφτίζεται ιδεολογική καινοτομία. Η σοσιαλδημοκρατία, ήδη μετατοπισμένη προς το κέντρο εδώ και δεκαετίες, δεν επαναπροσδιορίζεται ουσιαστικά. Η ριζοσπαστική Αριστερά δεν διατυπώνει σαφές σχέδιο υπέρβασης του καπιταλισμού. Και η οικολογία ενσωματώνεται χωρίς να συγκρούεται με το παραγωγικό μοντέλο που υποτίθεται ότι πρέπει να μετασχηματίσει. Το αποτέλεσμα δεν είναι μια νέα σύνθεση, αλλά ένα προσεκτικά ισορροπημένο άθροισμα αντιφάσεων.
Αυτή η επιλογή δεν είναι τυχαία. Αντανακλά μια βαθύτερη μετατόπιση: την εγκατάλειψη της ιδέας ότι η πολιτική μπορεί να οργανωθεί γύρω από σαφείς ανταγωνισμούς. Το μανιφέστο αποφεύγει επιμελώς να ορίσει έναν καθαρό αντίπαλο πέρα από γενικές αναφορές στον «νεοφιλελευθερισμό». Όμως ο νεοφιλελευθερισμός, ως έννοια, έχει χάσει την αιχμή του όταν δεν συνοδεύεται από συγκεκριμένες πολιτικές και συμφέροντα. Ποιοι είναι οι φορείς του; Ποιες πολιτικές πρέπει να ανατραπούν; Ποιες συγκρούσεις είναι αναπόφευκτες; Σε αυτά τα ερωτήματα το κείμενο παραμένει σιωπηλό ή ασαφές.
Εδώ αναδεικνύεται μια κρίσιμη αντίφαση: το μανιφέστο μιλά για ρήξη, αλλά σκέφτεται με όρους διαχείρισης. Η εμπειρία της διακυβέρνησης 2015-2019 φαίνεται να έχει αφήσει ένα ισχυρό αποτύπωμα. Αντί για την υπερέμφαση στη σύγκρουση εκείνης της περιόδου, τώρα έχουμε μια σχεδόν αντίθετη τάση: υπερεπένδυση στη μετριοπάθεια. Όμως η μετριοπάθεια, όταν δεν συνοδεύεται από σαφές σχέδιο μετασχηματισμού, κινδυνεύει να μετατραπεί σε απλή προσαρμογή.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αμφισημίας είναι η οικονομική διάσταση του μανιφέστου. Παρά την εκτενή ανάλυση ανισοτήτων και κρίσεων, απουσιάζει μια καθαρή απάντηση στο ερώτημα του παραγωγικού μοντέλου. Πώς θα αναδιαρθρωθεί η ελληνική οικονομία; Ποιος θα είναι ο ρόλος του κράτους, της αγοράς, των επενδύσεων; Ποια συμφέροντα θα θιγούν; Η αποφυγή συγκεκριμένων απαντήσεων επιτρέπει ευρύτερες συμμαχίες, αλλά ταυτόχρονα αποδυναμώνει την αξιοπιστία του εγχειρήματος. Διότι χωρίς συγκεκριμένες δεσμεύσεις, η πολιτική πρόταση παραμένει στο επίπεδο της πρόθεσης.
Ακόμη πιο προβληματική είναι η αντιμετώπιση του κράτους. Το μανιφέστο αναγνωρίζει την ανάγκη ενός ισχυρού δημόσιου τομέα, αλλά δεν αντιμετωπίζει τις παθογένειες που το χαρακτηρίζουν. Η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι το κράτος δεν είναι ουδέτερο εργαλείο· είναι πεδίο συγκρούσεων, πελατειακών σχέσεων και αδράνειας. Χωρίς μια ριζική πρόταση θεσμικού μετασχηματισμού, η επίκληση του «ισχυρού κράτους» κινδυνεύει να αναπαράγει τα ίδια προβλήματα που υποτίθεται ότι θέλει να λύσει.
Στο ίδιο πνεύμα, η αναφορά στη δημοκρατία παραμένει γενική και αφηρημένη. Γίνεται λόγος για κρίση εκπροσώπησης, αλλά η απάντηση περιορίζεται σε εκκλήσεις για συμμετοχή και ανανέωση. Δεν υπάρχει σαφής πρόταση για το πώς θα αλλάξει η ίδια η λειτουργία της πολιτικής. Πώς θα περιοριστεί η επιρροή των οικονομικών ελίτ; Πώς θα ενισχυθεί η λογοδοσία; Πώς θα μετασχηματιστούν οι θεσμοί; Το μανιφέστο αναγνωρίζει το πρόβλημα, αλλά δεν προχωρά σε βάθος.
Ίσως το πιο ενδιαφέρον —και ταυτόχρονα το πιο αδύναμο— στοιχείο του κειμένου είναι η φιλοδοξία του να λειτουργήσει ως «μετα-κομματικό» πλαίσιο. Η ιδέα ενός νέου φορέα που θα υπερβαίνει τα υπάρχοντα κόμματα έχει μια προφανή ελκυστικότητα σε μια κοινωνία κουρασμένη από τον κατακερματισμό. Όμως η ελληνική πολιτική ιστορία είναι γεμάτη από εγχειρήματα «νέας αρχής» που κατέληξαν να αναπαράγουν τις ίδιες δομές εξουσίας. Χωρίς σαφείς εγγυήσεις εσωτερικής δημοκρατίας και μηχανισμούς αποτροπής συγκεντρωτισμού, η υπόσχεση του νέου φορέα κινδυνεύει να μείνει κενή.
Το ύφος του μανιφέστου ενισχύει αυτή την εντύπωση. Η γλώσσα είναι προσεκτική, σχεδόν τεχνοκρατική, με εμφανή προσπάθεια να αποφευχθούν οι υπερβολές του παρελθόντος. Αυτό μπορεί να εκληφθεί ως ωρίμανση. Μπορεί όμως και να διαβαστεί ως ένδειξη δισταγμού. Η πολιτική δεν είναι μόνο διαχείριση· είναι και σύγκρουση, επιλογή, ρίσκο. Όταν αυτά απουσιάζουν από τον λόγο, δύσκολα θα εμφανιστούν στην πράξη.
Τελικά, το μανιφέστο του Αλέξη Τσίπρα φέρνει κάτι νέο μόνο σε ένα επίπεδο: στην προσπάθεια ανασύνθεσης του προοδευτικού χώρου. Αυτή η προσπάθεια είναι υπαρκτή και, σε ένα βαθμό, αναγκαία. Όμως δεν αρκεί από μόνη της. Χωρίς σαφή στρατηγική, χωρίς καθορισμένες συγκρούσεις και χωρίς συγκεκριμένες πολιτικές δεσμεύσεις, η ανασύνθεση κινδυνεύει να μείνει ένα ευρύχωρο αλλά ασταθές οικοδόμημα.
Με άλλα λόγια, το μανιφέστο δεν είναι τόσο ριζοσπαστικό όσο παρουσιάζεται — αλλά ούτε και τόσο κενό όσο φοβούνται οι επικριτές του. Είναι ένα κείμενο μεταβατικό, που αντανακλά την αμηχανία μιας πολιτικής παράταξης ανάμεσα στο παρελθόν της και σε ένα αβέβαιο μέλλον. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ειλικρινές του στοιχείο: δεν προσφέρει βεβαιότητες, αλλά αποτυπώνει μια αναζήτηση. Το πρόβλημα είναι ότι η πολιτική, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, απαιτεί κάτι περισσότερο από αναζήτηση — απαιτεί αποφάσεις.
Το μανιφέστο λέει λιγότερα για το τι αλλάζει και περισσότερα για το τι δεν μπορεί πλέον να αλλάξει.
Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι δεν συγκροτεί μια νέα ιδεολογική τομή, αλλά μια «μετατόπιση μέσα στην ιδεολογία». Δεν σπάει το πλαίσιο· το επαναοργανώνει.
Αν διαβαστεί όχι ως πρόγραμμα αλλά ως σύμπτωμα, τότε παύει να είναι μια απλή πολιτική πρόταση και γίνεται ένδειξη μιας βαθύτερης μετατόπισης: της αδυναμίας της σύγχρονης Αριστεράς να αρθρώσει μια καθαρή ρήξη χωρίς να εγκαταλείψει τη φιλοδοξία της εξουσίας.
Σε αυτή την ανάγνωση, το «νέο» δεν είναι ένα συνεκτικό σχέδιο μετασχηματισμού, αλλά μια αναδιάταξη των ορίων του εφικτού. Η ρήξη δεν εντοπίζεται στις προτάσεις, αλλά στο ίδιο το πεδίο μέσα στο οποίο αυτές διατυπώνονται. Το κείμενο σηματοδοτεί τη μετάβαση από την πολιτική της υπόσχεσης στην πολιτική της διαχείρισης των περιορισμών.
Δεν πρόκειται για ρήξη με το πλαίσιο, αλλά για αναδιοργάνωσή του: η αγορά, το κράτος, η Ευρώπη και οι διεθνείς συσχετισμοί παραμένουν δεδομένα, ενώ αυτό που μεταβάλλεται είναι ο τρόπος που ιεραρχούνται. Η ρήξη, αν υπάρχει, είναι εσωτερική — μια αναπροσαρμογή στρατηγικής.
Το μανιφέστο δεν φέρνει μια θεαματική πολιτική τομή. Εισάγει κάτι πιο διακριτικό και βαρύ: την κανονικοποίηση της αδυναμίας για ρήξη ως μορφή πολιτικής στρατηγικής. Όχι ως προσωρινό συμβιβασμό, αλλά ως νέο κανόνα.
