Γράφει ο Γιώργος Λακόπουλος

Το «αστικό ριμέικ» του Εθνικοαπελευθερωτικού Μετώπου και η σύνθεση όλων των μεταγενέστερων αγώνων στο «ποτάμι της Αλλαγής».

Ο Ανδρέας Παπανδρέου επιστρέφει πανηγυρικά στην Ελλάδα μετά την πτώση της δικτατορίας στις 16 Αυγούστου 1974. Ένα νέο πολιτικό κεφάλαιο ανοίγει.

Αν το τετράπτυχο «Εθνική Ανεξαρτησία – Λαϊκή Κυριαρχία – Κοινωνική Απελευθέρωση – Δημοκρατική Διαδικασία» που συμπύκνωνε τη Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη 1974 ήταν η μεγάλη σύλληψη του Ανδρέα Παπανδρέου όταν ίδρυε το ΠΑΣΟΚ, στη συνέχεια υπήρξε κάτι μεγαλύτερο στην κορυφή της συνθηματολογίας του: η διακήρυξη «είμαστε το κίνημα των γενεών της Εθνικής Αντίστασης, του 1-1-4 και του Πολυτεχνείου», που προετοίμασε το θρίαμβο του 1981.

Με το πρώτο απαντούσε στα μεγάλα ιδεολογικά και πολιτικά διλήμματα του ευρύτερου προοδευτικού χώρου της εποχής γύρω από τον μαρξισμό και καλούσε σε στράτευση για ανεξάρτητη, σοσιαλιστική και δημοκρατική Ελλάδα. Έτσι η επαγγελία της Αλλαγής οροθετήθηκε ανάμεσα στο διχασμένο κομμουνιστικό κίνημα και την επιβαρυμένη Δεξιά της εποχής.

Με το δεύτερο διαμόρφωσε ένα εκπληκτικής έμπνευσης «σπιράλ» που έδεσε ιστορικά, ιδεολογικά και βιωματικά –αλλά και αισθητικά– τρεις γενιές, από τη γερμανική κατοχή μέχρι την κατάρρευσης της δικτατορίας.

Αναζητώντας μια νικηφόρα διέξοδο ύστερα από δεκαετίες διωγμών

Αυτές οι γενιές, με τον πατριωτισμό του ΕΑΜ, τον ριζοσπαστισμό της ΕΔΑ και της αριστερής πτέρυγας της προδικτατορικής Ένωσης Κέντρου και τον ηρωισμό της νεολαίας στη νοεμβριανή κορύφωση της αντιδικτατορικής πάλης, απέκτησαν έτσι έναν κοινό παρονομαστή: το χρέος να συμπράξουν και να διαμορφώσουν τη «γενιά της Αλλαγής» ως φυσική τους συνέχεια – αλλά νικηφόρα αυτήν τη φορά.

Αυτή η σύλληψη εμπόδισε από τη μια πλευρά το ΚΚΕ να δρέψει τις δάφνες του ως «κόμμα των ηρώων και των μαρτύρων», σε συνθήκες νομιμότητας πλέον, ύστερα από τέσσερις δεκαετίες μετεμφυλιακών διωγμών. Αλλά εμπόδισε και τους παράγοντες του προδικτατορικού Κέντρου να ανασυνταχθούν ως «αντικαραμανλικός» πόλος. Με την άρνησή του να πάρει το δακτυλίδι της διαδοχής του Γεωργίου Παπανδρέου, ο Ανδρέας συμβόλισε την αλλαγή ιστορικής φάσης.

Αυτός ο συνδυασμός συνθηματολογίας και ιδεολογικών επιλογών είχε διπλή επενέργεια στη μεταπολιτευτική Ελλάδα που αναζητούσε τον δρόμο της χωρίς να έχει καν εμπεδώσει ακόμη τον δημοκρατικό χαρακτήρα των εξελίξεων αφού η δημοκρατία παρέμενε ασταθής και ευάλωτη. Παρά τους ρεαλιστικούς χειρισμούς του Καραμανλή –επικρίθηκαν, αβασάνιστα, ως ανοχή στη χούντα– και την απαλλαγή του δημοσίου βίου από τη βασιλεία με το δημοψήφισμα και το νέο Σύνταγμα.

Από τη μια λειτούργησε ως πεδίο συσπείρωσης δυνάμεων που άρχιζαν από ορθόδοξες μαρξιστικές ομάδες και έφταναν ως το παλαιό Κέντρο. Από την άλλη διαμόρφωσε ένα τεράστιο κανάλι διοχέτευσης –και εκτόνωσης– των διαδοχικών προοδευτικών κινημάτων που βίωσαν διαψεύσεις στο παρελθόν.

Με κορυφαία στελέχη της πρώτης περιόδου. Από αριστερά: Κώστας Λαλιώτης, Κώστας Σημίτης, Άκης Τσοχατζόπουλος, Παρασκευάς Αυγερινός και Μάνος Δελούκας

Στη δεκαετία του 1940 δεν είδαν το κοινωνικό όραμα του ΕΑΜ να πραγματώνεται – εξαιτίας των λαθών του ΚΚΕ. Στη δεκαετία του 1950 υπέστησαν διώξεις και ταπείνωση από το μετεμφυλιακό κράτος ως «συνοδοιπόροι». Στη δεκαετία του 1960 το μαχητικό και μαζικό κίνημα που διαμόρφωσαν οι «ανένδοτοι αγώνες» και οι Λαμπράκηδες ηττήθηκε από τους απριλιανούς κολονέλους.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 όλοι αναζητούσαν ερμηνείες και απαντήσεις στο ιδεολογικό κομφούζιο που βγήκε στην επιφάνεια μετά την πτώση της χούντας. Τα πάντα έπρεπε να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους από την αρχή.

Αν η Ιστορία έχει τον τρόπο να ανοίγει κανάλια συντονισμού των επιμέρους παραμέτρων της κοινωνικής δυναμικής σε μια κατεύθυνση, ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε ιδανικός ερμηνευτής της ιστορικής στιγμής στη συγκυρία του1974.

Άνοιξε έναν διάδρομο πολύ ευρύ, ώστε να χωρούν από το ΠΑΚ και τις μαρξιστικές ομάδες της αντιδικτατορικής περιόδου που επηρεάζονταν από τη διεθνή έξαρση των ιδεολογιών μέχρι τους ρεφορμιστές της εγχώριας σοσιαλδημοκρατίας και τους εθισμένους με τους κώδικες διακυβέρνησης μετά το 53% του 1964 κεντρώους και κεντροαριστερούς. Η πολυσυλλεκτικότητα του νέου κόμματος ήταν το πολιτικό του πλεονέκτημα και η μέθοδος της αυτοοργάνωσης την επικύρωσε και την εγκλώβισε για πρώτη φορά σε ένα κόμμα.

Όλοι μπήκαν σε ένα καμίνι, αναμετρήθηκαν μεταξύ τους, συνυπήρξαν συγκρουσιακά στις κομματικές οργανώσεις, τα συνδικάτα και τα φοιτητικά αμφιθέατρα, αναμετρήθηκαν ανελέητα και «μάτωσαν». Αλλά το καταστάλαγμα ήταν ένα κόμμα εξουσίας με τον ίδιο τον Παπανδρέου αδιαμφισβήτητο οδηγό σε μια πορεία που δεν είχε προηγούμενο: το πέρασμα στον σοσιαλισμό από τον περίφημο «Τρίτο Δρόμο».

17 Αυγούστου 1982 ο Ανδρέας Παπανδρέου στο βήμα: «Θυμόμαστε με τιμή και συγκίνηση το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο» και όλες οι πτέρυγες της Βουλής –πλην Δεξιάς– ξεσπάνε σε χειροκροτήματα. Ο Χαρίλαος Φλωράκης με τον Νίκο Καλούδη διακρίνονται αριστερά. Η ΝΔ θα αποχωρήσει από την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης. Και θα μείνει μόνος ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος να διασώσει την τιμή της παράταξής του…

Για να αποκτήσει ιδεολογικό εξοπλισμό αυτή η πορεία –σε μια περίοδο που η πάλη των ιδεών είναι έντονη και με περιεχόμενο– ο ίδιος ο Παπανδρέου κατέθεσε ιστορικά κείμενα – πέρα από την ιδρυτική διακήρυξη.

Με το άρθρου του «Ο Μαρξ, ο Λένιν και η δικτατορία του προλεταριάτου», την μπροσούρα «Κοινωνικές τάξεις και φορείς του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού» και άλλα παρεμφερή κομματικά ντοκουμέντα διέλυσε συγχύσεις και έδωσε στο Κίνημα ιδεολογική ταυτότητα και επιχειρήματα στη δημόσια αντιπαράθεση με τις άλλες δυνάμεις του αριστερού τόξου…

Ο μαρξισμός γίνεται αποδεκτός από το πρώιμο ΠΑΣΟΚ απλώς ως «εργαλείο ανάλυσης», οι λενινιστικές και συναφείς εκδοχές για την «επανάσταση» –ακόμη και δια των όπλων– αποδοκιμάζονται και οι εσωκομματικές φράξιες που τις ασπάζονται εκκαθαρίζονται – παράλληλα με τους «δεξιούς σοσιαλδημοκράτες». Κατά έναν σχεδόν μαγικό τρόπο αυτή η οριοθέτηση είχε δυο ευεργετικές συνέπειες.

Πρώτον, έδωσε απαντήσεις σε θεωρητικά ζητήματα που καταπονούσαν το λαϊκό κίνημα από την περίοδο του ΕΑΜ και στη δημοκρατική έκρηξη της περιόδου από το 1958 ως τη δικτατορία, μέχρι τις αδιέξοδες τριβές μεταξύ και εντός των αντιστασιακών ομάδων μέσα κι έξω από τη χώρα επί χούντας.

Έτσι επέδρασε σαν μπούσουλας στους νέους επιβάτες του τρένου της πολιτικοποίησης –ειδικά της νεολαίας– που ξεκίνησε από τον σταθμό της Μεταπολίτευσης με ενθουσιασμό και πάθος αλλά σε μια διαδρομή χωρίς ράγες.

Με τις ιδεολογικές επεξεργασίες του ο Ανδρέας Παπανδρέου –έχοντας ριζοσπαστικοποιηθεί ο ίδιος στη διάρκεια της δικτατορίας– διαμόρφωσε τις ράγες που έλειπαν. Τώρα υπήρχαν απαντήσεις –ακόμη και για τους κεντρογενείς, όχι μόνο για τους αριστερούς– για τον μαρξισμό, για τον σοσιαλισμό, για τον ιμπεριαλισμό… Μόνο όσοι το έζησαν μπορούν να το καταλάβουν.

Η συνάντηση στον κοινό τόπο των «μη προνομιούχων»

Δεύτερον, ανακούφισε τις μετριοπαθείς έως και συντηρητικές δυνάμεις που τον ακολούθησαν παρασυρόμενες από την προδικτατορική δράση του και τη δίνη που δημιουργούσαν τα αντιδεξιά στοιχεία της παρουσίας του, αλλά είχαν επιφυλάξεις για τις αριστερές εκφάνσεις του ΠΑΣΟΚ. Παλαιοί κεντρώοι, προδικτατορικοί σοσιαλδημοκράτες, μεταπολιτευτικοί ριζοσπάστες βρήκαν ισορροπίες και συμφιλιώθηκαν με τις σοσιαλίζουσες αρχές του νέου Κινήματος – παρότι τις δαιμονοποιούσε η νεοδημοκρατική προπαγάνδα στο πλαίσιο της καταγγελίας του Καραμανλή ότι ο Ανδρέας είναι «η αριστερά της Αριστεράς».

Κλείνοντας με αυτό τον αξιοθαύμαστο τρόπο τα ιδεολογικά μέτωπα και προς τις δύο πλευρές του, ο Ανδρέας Παπανδρέου βρήκε την ευκαιρία να συνδέσει ουσιαστικά το ΠΑΣΟΚ με το ΕΑΜ –υπερβαίνοντας έτσι το ΠΑΚ και την Ένωση Κέντρου ταυτόχρονα– με στόχο να μαζικοποιήσει παρά την πρώτη εκλογική απογοήτευση του 13%.

Πάνω στις μαρξίζουσες διακηρύξεις για κατάργηση της «εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο» εδραίωσε το «κίνημα των μη προνομιούχων» με απευθείας μετάβαση στα χαρακτηριστικά του ΕΑΜ και τις κοινωνικές αναφορές του. Το ΠΑΣΟΚ ορίζεται ως το κόμμα των εργατών, των αγροτών, των μικρομεσαίων και της νεολαίας. Αν ήταν ταινία θα ήταν εκπληκτικό ριμέικ του ΕΑΜ.

Αυτή η σύνδεση παράκαμπτε εν μέρει τα χαρακτηριστικά του κινήματος του 1-1-4 και της φοιτητικής εξέγερσής στη Νομική και του Πολυτεχνείου που εξελίχθηκαν στους δρόμους της πρωτεύουσας, αλλά έδενε το ΠΑΣΟΚ με τις ρίζες του λαϊκού κινήματος στην περιφέρεια και τον παλαιικό χαρακτήρα του αντιστασιακού κινήματος στις πόλεις επί Κατοχής.

Έχοντας συναίσθηση του εκρηκτικού δημιουργήματος του

Θα έλεγε κανείς ότι ο Παπανδρέου διατηρούσε πλήρη ιστορική συναίσθηση των συνεπειών που θα είχε στην ελληνική κοινωνία η δημιουργία ενός κινήματος με τόσο εκρηκτικό μείγμα. Ενδεχομένως αντιλαμβάνονταν και ότι τα πράγματα μπορούσαν να του ξεφύγουν προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση και η αλήθεια είναι ότι στα πρώτα στάδια κινδύνευσε να τον καταπιεί το εγχείρημά του. Επικράτησε χάρη στη χαρισματική προσωπικότητα και την αποφασιστικότητα που έδειξε απέναντι στις εσωτερικές συσπειρώσεις, τις οποίες ο ίδιος είχε εντάξει προηγουμένως.

Αυτή η αποφασιστικότητα έπεισε ότι δεν επιδιώκει να συντηρήσει ένα κίνημα διαμαρτυρίας αλλά να διαμορφώσει ένα κόμμα εξουσίας, επαγγελλόμενος τον σοσιαλισμό, μακριά από τις υπαρκτές εφαρμογές του στην Ανατολή, αλλά και τις αόριστες αναθεωρήσεις του στη Δύση.

Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ δεν είχε καμία όσμωση ούτε με τον υπαρκτό σοσιαλισμό της σοβιετικής επικυριαρχίας, αλλά ούτε και με τις ιδεολογικές αβεβαιότητες της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας – ή και του ευρωκομουνισμού. Ακόμη και οι αναφορές του στα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα του Τρίτου Κόσμου και των Αδεσμεύτων έχουν τακτικές επιδιώξεις: τη συντήρηση του αγωνιστικού φρονήματος στις γραμμές του.

Έτσι το ΠΑΣΟΚ από την ίδρυσή του συνδέθηκε απευθείας με την αγωνιστική κουλτούρα, τα –προδομένα– οράματα, τις πολιτικές περιπέτειες και πρωτίστως το μαχητικό φρόνημα των τριών γενεών στις οποίες ανάβει καντήλια, αλλά και αιμοδοτείται.

Πάνω στις μαρξίζουσες διακηρύξεις για κατάργηση της «εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο» εδραίωσε το «κίνημα των μη προνομιούχων» (Associated Press, Mata Kokkali)

Έχει το περίγραμμα ενός σοσιαλιστικού κόμματος νέου τύπου με ριζοσπαστικό χαρακτήρα, όπως προέκυπτε από τη ρητορική του και την επιλεκτική υιοθέτηση ιδεολογιών όρων. Αλλά ταυτόχρονα προτάσσει τον πατριωτικό χαρακτήρα του με αναφορείς στην τουρκική απειλή στο Αιγαίο και στη Θράκη και στο δράμα της Κύπρου.

Αυτά τα στοιχεία δεν τα δανείστηκε από κανένα υπεροριακό πρότυπο. Τα άντλησε κατευθείαν από την εγχώρια Ιστορία, τις μνήμες και τις δραστηριότητες των τριών γενεών που το 1974 συνυπήρχαν και αναζητούσαν τη σύνδεσή τους – για πρώτη φορά έπειτα από τέσσερις δεκαετίες σε συνθήκες πλήρους ελευθερίας.

Αυτός ήταν ο λόγος για τον οποίο το ΠΑΣΟΚ ρίζωσέ, διεύρυνε την ακτινοβολία του σε συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα και εν τέλει επέβαλε την παρουσία του με την εκλογική νίκη του 1981. Ο Ανδρέας Παπανδρέου την εδραίωσε όχι με παροχές όπως λέει η επιδερμική ανάλυση, αλλά με την ανάδειξη της δικαίωσης αυτών των γενεών. Πράγματι είδαν τα οράματά τους να ενσαρκώνονταν στα πρόσωπα των εκπροσώπων τους που βρεθήκαν στην εξουσία και τη διακυβέρνηση.

Κατεδάφιση από μέσα

Όσα ακολούθησαν αργότερα είναι μια άλλη ιστορία που άρχισε με τη φυσική αδυναμία του ύστερου Παπανδρέου και κορυφώθηκε από τους επιγόνους του, στα χέρια των οποίων το ρωμαλέο κίνημα της Αλλαγής μεταλλάχθηκε και κατεδαφίστηκε – από μέσα.

Σήμερα, 43 χρόνια από τη διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη, μένει να αποδειχθεί –και αυτό θα γίνει στις επόμενες εκλογές– αν το ριμέικ του ΠΑΣΟΚ με το ΕΑΜ που «σκηνοθέτησε» ο Ανδρέας Παπανδρέου μπορεί να εξελιχθεί σε ριμέικ του ΣΥΡΙΖΑ με το ΠΑΣΟΚ, με «σκηνοθέτη» τον Αλέξη Τσίπρα αυτήν τη φορά.

** Αναδημοσιεύεται από το τεύχος #138 του HotDoc που κυκλοφόρησε στις 2 Σεπτεμβρίου 2018.

ΑΠΟ ΤΟ DOCUMENTO