Του Απόστολου Αποστόλου

Το παράδοξο είναι ότι η κατάρρευση μιας φούσκας δεν οδηγεί στην επιστροφή της πραγματικότητας.

Ζούμε στην εποχή της φούσκας. Όχι απλώς της οικονομικής φούσκας που κάποτε απειλούσε τις αγορές και τις αποταμιεύσεις, αλλά μιας γενικευμένης συνθήκης όπου τα πάντα τείνουν να μετατρέπονται σε φούσκες: οι ιδέες, οι αξίες, οι θεσμοί, οι ταυτότητες, ακόμη και η ίδια η πραγματικότητα. Και βέβαια η πολιτική δεν αποτελεί εξαίρεση. Αντιθέτως, ίσως να είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του φαινομένου.

Τα  πολιτικά κόμματα εξακολουθούν να υπάρχουν, να οργανώνονται, να εκλέγουν ηγεσίες και να διεκδικούν την εξουσία. Ωστόσο, η ουσία της λειτουργίας τους μοιάζει να έχει αποσυρθεί. Εκεί όπου κάποτε υπήρχαν κοινωνικές αναφορές, ιστορικές συγκρούσεις και ιδεολογικά οράματα, σήμερα συναντούμε εικόνες, αφηγήματα και επικοινωνιακές κατασκευές. Τα κόμματα λειτουργούν ως φούσκες νοήματος. Δηλαδή, διογκώνονται από την προβολή τους, από τη συνεχή κυκλοφορία συμβόλων και συνθημάτων, χωρίς να διαθέτουν αντίστοιχο βάθος κοινωνικής αναφοράς. 

Η  πολιτική δεν παράγει πλέον πραγματικότητες, παράγει αναπαραστάσεις πραγματικοτήτων. Οι εκλογικές καμπάνιες δεν αποσκοπούν στην παρουσίαση ενός σχεδίου μετασχηματισμού της κοινωνίας, αλλά στη δημιουργία ενός ελκυστικού πολιτικού ειδώλου. Ο πολιτικός μετατρέπεται σε προϊόν επικοινωνίας και φυσικά δεν κρίνεται από όσα πράττει, αλλά από την εικόνα που παράγεται γύρω από όσα υποτίθεται ότι πράττει.

Η εξουσία, με τη σειρά της, μοιάζει να ακολουθεί την ίδια διαδρομή. Εμφανίζεται πανίσχυρη, πανταχού παρούσα, ικανή να διαχειρίζεται κρίσεις, οικονομίες, πολέμους και κοινωνικές εντάσεις. Κι όμως, όσο περισσότερο προβάλλεται η ισχύς της, τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται η αδυναμία της να ελέγξει τα γεγονότα που η ίδια επικαλείται. Πρόκειται για μια παράδοξη κατάσταση, όπου η εξουσία μεγεθύνεται συμβολικά τη στιγμή ακριβώς που αποδυναμώνεται πραγματικά.

Κάποτε οι ιδεολογίες φιλοδοξούσαν να ερμηνεύσουν τον κόσμο. Σήμερα λειτουργούν ως σήματα αναγνώρισης. Δεν έχουν ανάγκη από συνέπεια ή θεωρητική συνοχή. Αρκεί να κυκλοφορούν. Αρκεί να αναπαράγονται. Η αξία τους δεν βρίσκεται στο περιεχόμενό τους αλλά στην ορατότητά τους. Έτσι, και οι ίδιες μετατρέπονται σε φούσκες, διογκώνονται από τη δημόσια χρήση τους και καταρρέουν μόλις πάψει να υπάρχει ενδιαφέρον για αυτές. 

Το ίδιο συμβαίνει με τις κοινωνικές πρακτικές. Έννοιες όπως η πρόοδος, η μεταρρύθμιση, η ανάπτυξη, η συμμετοχή ή η διαφάνεια επαναλαμβάνονται ακατάπαυστα. Όμως η συνεχής επίκλησή τους συχνά υποκαθιστά την εφαρμογή τους. Η αναφορά γίνεται σημαντικότερη από το περιεχόμενο. Η λέξη αποκτά μεγαλύτερη αξία από την πράξη. Και έτσι η κοινωνία περιβάλλεται από ένα νέφος σημείων που αναφέρονται το ένα στο άλλο, χωρίς να χρειάζονται πλέον επαφή με το πραγματικό.

Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα κατά τις τελευταίες δεκαετίες, είδαμε πολιτικούς σχηματισμούς να αναδύονται ως ιστορικές αναγκαιότητες και να καταρρέουν ως επικοινωνιακές υπερβολές. Κόμματα που εμφανίστηκαν ως φορείς ριζικής αλλαγής μετατράπηκαν σε μηχανισμούς διαχείρισης της ίδιας πραγματικότητας που υποσχέθηκαν να ανατρέψουν. Η εκλογική τους αξία αυξανόταν ταχύτερα από την πολιτική τους ουσία. Έτσι η φούσκα της ελπίδας γινόταν φούσκα της απογοήτευσης. 

Το ίδιο συνέβη και με πρόσωπα. Πολιτικοί παρουσιάστηκαν ως αναμορφωτές, ως αντισυστημικοί εκφραστές ή ως τεχνοκρατικοί σωτήρες. Η εικόνα τους απέκτησε μεγαλύτερη βαρύτητα από το έργο τους. Εξάλλου οι δημοσκοπήσεις, τα τηλεοπτικά παράθυρα και οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων παράγουν υπεραξία δημοφιλίας, η οποία συχνά εξατμίζεται με την ίδια ταχύτητα την ταχύτητα τους, που είχαν δημιουργηθεί.

Στην Ευρώπη, το φαινόμενο λαμβάνει ακόμη ευρύτερες διαστάσεις. Νέα λαϊκιστικά κινήματα, προσωποπαγή κόμματα και πολιτικοί αστέρες αναδύονται με εκρηκτική δυναμική. Η δημόσια σφαίρα λειτουργεί σαν χρηματιστήριο  πολιτικής προσοχής. Η αξία των πολιτικών υποκειμένων δεν μετριέται από τη διάρκεια ή τη συνέπεια των ιδεών τους αλλά από την ικανότητά τους να παράγουν γεγονότα, εντυπώσεις και συμβολικές υπερθερμάνσεις. Όπως στις οικονομικές αγορές, έτσι και στην πολιτική, η προσδοκία αξίζει συχνά περισσότερο από την ίδια την αξία.

Η πολιτική ζωή θυμίζει ολοένα και περισσότερο χρηματιστηριακή αγορά συμβόλων. Οι ηγέτες ανεβαίνουν και πέφτουν όπως οι μετοχές. Οι ιδέες γνωρίζουν περιόδους υπερτίμησης και απότομης κατάρρευσης. Επίσης οι κρίσεις λειτουργούν ως καταλύτες νέων διογκώσεων. Κάθε γεγονός παράγει μια καινούργια φούσκα προσδοκιών, φόβων ή ελπίδων, η οποία αργότερα αντικαθίσταται από την επόμενη.

Το παράδοξο είναι ότι η κατάρρευση μιας φούσκας δεν οδηγεί στην επιστροφή της πραγματικότητας. Οδηγεί συνήθως στη δημιουργία μιας νέας φούσκας. Η κοινωνία δεν φαίνεται πλέον να αναζητά το αληθινό, αλλά το επόμενο πειστικό αφήγημα. Και εν τέλει η διαδοχή των φουσκών γίνεται η ίδια η μορφή της πολιτικής διαδικασίας. 

Ίσως, το μεγαλύτερο ερώτημα της εποχής μας να μην είναι ποια ιδεολογία θα επικρατήσει ή ποιο κόμμα θα κυβερνήσει. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν μπορούμε ακόμη να διακρίνουμε τη διαφορά ανάμεσα στη λειτουργία ενός θεσμού και στη σκιά της λειτουργίας του. Αν μπορούμε να ξεχωρίσουμε την πολιτική από την προσομοίωσή της.

Διότι όταν τα πάντα γίνονται φούσκες, η μεγαλύτερη φούσκα είναι η πεποίθηση ότι εξακολουθούμε να ζούμε μέσα στην πραγματικότητα όπως την γνωρίζαμε. Στην εποχή της υπερπληροφόρησης, της αδιάκοπης επικοινωνίας και της διαρκούς παραγωγής εικόνων, η πολιτική δεν χάνει απλώς το νόημά της αλλά το αντικαθιστά με την αέναη κυκλοφορία των συμβόλων της. Και ίσως η πιο ακριβής περιγραφή της σύγχρονης δημοκρατίας να είναι αυτή: ένα σύστημα όπου οι σκιές των πραγμάτων αποκτούν μεγαλύτερη δύναμη από τα ίδια τα πράγματα.

*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι Καθηγητής  Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας. 

ΑΠΟ ΤΟ DOCUMENTO