Του Σωκράτη Αργύρη
Ο επανεξοπλισμός της Ευρώπης στις αρχές του 21ου αιώνα, όπως αυτός καταγράφεται σε αυξανόμενους στρατιωτικούς προϋπολογισμούς, ενίσχυση της ΝΑΤΟϊκής παρουσίας και εδραίωση κοινών αμυντικών πολιτικών, δεν μπορεί να αναλυθεί μονοδιάστατα ως απλή στρατηγική απάντηση σε γεωπολιτικές απειλές. Ο ρωσο-ουκρανικός πόλεμος, οι εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο, η επαναδιαμόρφωση των σχέσεων με την Κίνα και οι μεταβολές στο διεθνές ενεργειακό σύστημα αποτελούν αναμφίβολα καταλύτες. Όμως, η σκλήρυνση του στρατιωτικού λόγου, η αναζωπύρωση της λογικής της “αποτροπής” και η επιστροφή στην εθνική κυριαρχία μέσω στρατιωτικής ισχύος εγείρουν ερωτήματα πέρα από τη σφαίρα της διεθνούς πολιτικής. Τι σημαίνει για μια κοινωνία να επανεξοπλίζεται; Ποιες εσωτερικές δυναμικές κινητοποιεί αυτή η εξωτερική πολιτική; Πώς η συλλογική ψυχολογία, οι κοινωνικές φαντασιώσεις και οι πολιτισμικές ανασφάλειες εγγράφονται σε ένα καθεστώς αμυντικής θωράκισης;
Ο επανεξοπλισμός της Ευρώπης συνιστά όχι μόνο απάντηση σε εξωτερικές απειλές, αλλά και έκφραση εσωτερικών, δομικών και ψυχολογικών αντιφάσεων των σύγχρονων ευρωπαϊκών κοινωνιών. Η ενίσχυση της στρατιωτικής ισχύος λειτουργεί ως μηχανισμός διαχείρισης του συλλογικού άγχους, ως μεταβίβαση εσωτερικών συγκρούσεων προς έναν εξωτερικά προσδιορισμένο “άλλο”, και ως υποκατάστατο της πολιτικής και πολιτισμικής ενότητας που φαίνεται να αποσυντίθεται. Η Ευρώπη, ως ιστορικό και πολιτικό εγχείρημα, βρίσκεται σε υπαρξιακή κρίση και η στρατιωτική της ανασυγκρότηση ενδέχεται να αποτελεί ψυχοπολιτική απάντηση σε αυτή την κρίση.
Για να φωτίσουμε αυτές τις διαστάσεις, επιστρατεύονται τρία θεωρητικά πλαίσια με έντονες υπαρξιακές και ψυχολογικές αποχρώσεις. Ο Μαξ Βέμπερ, μέσα από την έννοια του μονοπωλίου της νόμιμης βίας, προσφέρει ένα θεμελιώδες ερμηνευτικό σχήμα για την πολιτική συγκρότηση του κράτους και την ορθολογικοποίηση του πολέμου. Ο Βίλχελμ Ράιχ, με την ψυχαναλυτική του προσέγγιση στη σχέση καταπίεσης και αυταρχισμού, μας επιτρέπει να ερμηνεύσουμε την στρατικοποίηση ως σύμπτωμα βαθύτερης κοινωνικής νεύρωσης. Τέλος, ο Καρλ Γιουνγκ και η έννοια της “σκιάς” ανοίγουν το πεδίο για μια συμβολική κατανόηση του πολέμου ως προβολής εσωτερικών ενστίκτων στον εξωτερικό εχθρό.
Σκοπός δεν είναι να απορρίψουμε την ανάγκη για στρατηγική ασφάλεια, αλλά να αναστοχαστούμε τι σημαίνει “ασφάλεια” σε ένα πλαίσιο πολιτισμικής και ψυχικής αστάθειας. Η επανεξέταση του πολέμου ως φαινομένου όχι μόνο πολιτικού, αλλά και ψυχικού, επιτρέπει την κατανόηση του επανεξοπλισμού ως πολιτισμικής ψυχοδυναμικής. Σε αυτή τη βάση, η στρατιωτική ισχύς γίνεται σύμπτωμα – και όχι μόνο εργαλείο – της σύγχρονης ευρωπαϊκής συνείδησης.
Η πολιτική σκέψη του Μαξ Βέμπερ παραμένει κομβική για την κατανόηση του σύγχρονου κράτους, ειδικά σε σχέση με τη διαχείριση της βίας. Στην περίφημη διάλεξή του “Η πολιτική ως επάγγελμα” (1919), ορίζει το κράτος ως τον “ανθρώπινο συνεταιρισμό που (επιτυχώς) διεκδικεί για τον εαυτό του το μονοπώλιο της νόμιμης φυσικής βίας μέσα σε ένα συγκεκριμένο έδαφος”. Η φράση αυτή συμπυκνώνει μια θεμελιώδη συνθήκη της νεωτερικότητας, η βία δεν εξαλείφεται, αλλά υπάγεται σε θεσμική, νομική και ορθολογική διαχείριση από το κράτος. Αυτή η ορθολογική κατοχύρωση της βίας είναι αυτό που διαχωρίζει το κράτος από προ-νεωτερικές μορφές εξουσίας και την “πολιτική” από την απλή ωμή ισχύ.
Η έννοια του μονοπωλίου της βίας στον Βέμπερ δεν περιγράφει μόνο ένα de facto γεγονός, αλλά λειτουργεί και κανονιστικά. Το κράτος δεν είναι απλώς αυτό που έχει τα περισσότερα όπλα· είναι αυτό που δικαιούται να χρησιμοποιεί βία υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις – δικαστικές, στρατιωτικές, αστυνομικές. Η νομιμότητα της βίας αναδεικνύεται ως κεντρική δομή της πολιτικής εξουσίας. Στο πλαίσιο αυτό, η “ασφάλεια” γίνεται ένα βασικό αγαθό που το κράτος οφείλει να διασφαλίζει, ακόμη και μέσω εξαναγκασμού. Ο επανεξοπλισμός, λοιπόν, εντάσσεται σε αυτή τη λογική, αποτελεί μορφή επέκτασης ή ενίσχυσης της κρατικής κυριαρχίας μέσω της επαναβεβαίωσης του μονοπωλίου της ένοπλης ισχύος σε υπερεθνικό πλέον επίπεδο.
Η Βεμπεριανή προσέγγιση υποδεικνύει ότι η βία δεν είναι αποτυχία του πολιτικού λόγου, αλλά συστατικό του στοιχείο. Ο τεχνοκρατικός σχεδιασμός εξοπλιστικών προγραμμάτων, η δημιουργία νέων δομών διοίκησης και στρατιωτικής ενοποίησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση ή η αναβάθμιση της σχέσης με το ΝΑΤΟ, δεν είναι περιφερειακές λειτουργίες αλλά πυρηνικές εκφράσεις του πολιτικού ορθολογισμού.
Η γραφειοκρατικοποίηση της βίας, όπως τη συλλαμβάνει ο Βέμπερ, μετασχηματίζει τον πόλεμο από εκδήλωση παθών σε προϊόν διοικητικής απόφασης – η βία μετατρέπεται σε διαχειρίσιμο εργαλείο δημόσιας πολιτικής.
Επιπλέον, αυτή η εστίαση στον “ορθολογικό πόλεμο” φέρει έναν διττό χαρακτήρα, αφενός σταθεροποιεί την εξουσία μέσα από θεσμική προβλεψιμότητα, αφετέρου όμως καθιστά τη βία περισσότερο αποδεκτή, καθώς απομακρύνεται από το χαοτικό και το ηθικά αποτρόπαιο. Η νομιμοποίηση του πολέμου, ως μέσου διατήρησης της τάξης ή αποτροπής του “χάους”, βασίζεται σε αυτή την αφαίρεση, το κράτος λειτουργεί ως διαχειριστής κινδύνων, όπου ο πόλεμος εγγράφεται στον ορίζοντα της αναγκαιότητας και όχι της επιθυμίας. Έτσι, η κοινωνία καλείται να αποδεχτεί την προετοιμασία για πόλεμο όχι ως ηθική επιλογή, αλλά ως τεχνική ανάγκη, σχεδόν αναπόφευκτη.
Η σύγχρονη Ευρώπη, μέσα από τον θεσμικό λόγο περί “κοινής άμυνας” και “στρατηγικής αυτονομίας”, φαίνεται να επανεπικυρώνει αυτή τη Βεμπεριανή λογική. Η ασφάλεια νοείται ως τεχνοκρατικό προϊόν πολιτικής διοίκησης, το οποίο οφείλει να παρέχεται στους πολίτες – ανεξαρτήτως, του αν οι πολίτες επιθυμούν ή όχι να συμμετάσχουν σε έναν εντεινόμενο γεωπολιτικό ανταγωνισμό. Ο επανεξοπλισμός δεν παρουσιάζεται ως “πολεμική προετοιμασία” αλλά ως διοικητική υποχρέωση του σύγχρονου κράτους.
Ο επανεξοπλισμός δεν είναι απλώς στρατηγική απάντηση σε εξωτερικές απειλές· αποτελεί μορφή παραγωγής και διεύρυνσης της κρατικής κυριαρχίας. Η έννοια της κυριαρχίας στον Μαξ Βέμπερ συνδέεται άρρηκτα με την ικανότητα του κράτους να επιβάλλει την εξουσία του εντός ενός καθορισμένου εδάφους, με τη νομιμότητα της χρήσης βίας ως κεντρική παράμετρο. Σε αυτό το πλαίσιο, η ενίσχυση του στρατιωτικού μηχανισμού – είτε σε εθνικό είτε σε υπερεθνικό επίπεδο – δεν είναι απλώς αμυντική προετοιμασία, αλλά και παραγωγή κυριαρχίας, ανασυγκρότηση του κράτους ως θεσμικού φορέα ικανότητας και επιβολής.
Στη μεταπολεμική Ευρώπη, και ιδίως μετά την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το ζήτημα της κυριαρχίας αντιμετωπίστηκε συχνά με επιφύλαξη. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση οικοδομήθηκε στη βάση του “πέραν του εθνικού κράτους”, με έμφαση στη νομική, οικονομική και θεσμική ενοποίηση και όχι στη στρατιωτική ισχύ. Ωστόσο, η σύγχρονη συγκυρία – με αποκορύφωμα τον πόλεμο στην Ουκρανία – επαναφέρει τη συζήτηση περί σκληρής κυριαρχίας, δηλαδή την ικανότητα της Ευρώπης να επιβάλλει στρατηγικά συμφέροντα, να προστατεύσει σύνορα, να διαχειριστεί απειλές μέσω στρατιωτικών μέσων. Ο επανεξοπλισμός, επομένως, δεν αφορά μόνο την εξωτερική ισχύ, αλλά λειτουργεί ως δομική αναβάθμιση του ίδιου του κράτους – ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ως μετακρατικής οντότητας.
Η έννοια της “στρατηγικής αυτονομίας” που έχει αναδυθεί στο εσωτερικό του ευρωπαϊκού λόγου μετά το 2016 (ειδικά με το EU Global Strategy και μεταγενέστερες πρωτοβουλίες) υποδηλώνει μια αλλαγή παραδείγματος. Από μια ένωση βασισμένη στην αγορά, στο δίκαιο και στην πολιτισμική διπλωματία, η Ε.Ε. οδεύει προς την ενσάρκωση στοιχείων κρατικής υπόστασης: πολιτική άμυνας, βιομηχανία όπλων, αυτόνομη στρατηγική ανάλυση. Η δημιουργία ταμείων (όπως το European Peace Facility στις 22 Μαρτίου 2021), η σύσταση μόνιμων συνεργασιών στον τομέα της άμυνας ( Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία (PESCO),αναφέρεται συχνά και ως «Ευρωπαϊκή Ένωση Άμυνας» που θεσπίστηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2017) και η σύμπραξη με τη NATOϊκή αρχιτεκτονική δείχνουν ότι ο επανεξοπλισμός λειτουργεί ως τρόπος συγκρότησης της Ε.Ε. ως κυρίαρχου πολιτικού φορέα – όχι μόνο ως οικονομικής ένωσης.
Βέβαια η έννοια της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν συνιστά απάντηση σε εξωτερικά σοκ, όπως η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 ή η εκλογή Τραμπ το 2016. Αντιθέτως, αποτελεί αποτέλεσμα μιας σταδιακής συνειδητοποίησης των ευρωπαϊκών θεσμών και κρατών ότι η πολιτική ένωση δεν μπορεί να στηρίζεται διαρκώς στην αμερικανική στρατιωτική προστασία, ειδικά σε έναν κόσμο με αυξανόμενες γεωπολιτικές ρευστότητες. Η δημοσίευση της Ευρωπαϊκής Παγκόσμιας Στρατηγικής (EU Global Strategy) τον Ιούνιο του 2016 [ο Τραμπ εξελέγη τον Νοέμβριο του 2016] κατέστησε σαφή την επιδίωξη για «στρατηγική αυτονομία» στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας.
Πρωτοβουλίες όπως η Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία (PESCO, 2017) και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας (EDF) που τέθηκε σε ισχύ στις 29 Απριλίου 2021, σχεδιάστηκαν πριν τη ρωσική εισβολή και ανεξάρτητα από τις εντάσεις με την Ουάσινγκτον. Η πολιτική του Τραμπ, αν και λειτούργησε ως επιταχυντής, δεν αποτέλεσε την αφετηρία αυτών των εξελίξεων. Αντιθέτως, η Ε.Ε. είχε ήδη επιλέξει μια πορεία σταδιακής αυτονόμησης, ενισχύοντας την αμυντική βιομηχανία, αναπτύσσοντας μηχανισμούς επιχειρησιακής ετοιμότητας και θεσμοθετώντας εργαλεία όπως η European Peace Facility (2021).
Πριν από τη θεσμοθέτηση της Μόνιμης Διαρθρωμένης Συνεργασίας (PESCO) το 2017 και τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού για την Ειρήνη (European Peace Facility – EPF) το 2021, η ευρωπαϊκή πολιτική ασφάλειας και άμυνας διαμορφωνόταν σε ένα θεσμικό περιβάλλον περιορισμένης εμβέλειας και στρατηγικής φιλοδοξίας. Η Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΠΑΑ) είχε ήδη εδραιωθεί ως θεσμικός πυλώνας με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ (1997) και ειδικότερα με τη Συνθήκη της Νίκαιας (2001), η οποία παρείχε θεσμικές διευκολύνσεις στη λήψη αποφάσεων στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής και προώθησε τη δυνατότητα της ΕΕ να αναλαμβάνει αποστολές διαχείρισης κρίσεων, γνωστές και ως αποστολές του Πέτερσμπεργκ (Petersberg tasks).
Αν και η Συνθήκη της Λισαβόνας (2009) εδραίωσε περαιτέρω την ΚΠΑΑ και εισήγαγε νέα θεσμικά εργαλεία, όπως η δυνατότητα μόνιμης διαρθρωμένης συνεργασίας (PESCO) και η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας (άρθρο 42, παράγραφος 7 της Συνθήκης της Λισαβόνας).
Η στρατηγική αυτή αποκαλύπτει ότι ο ευρωπαϊκός επανεξοπλισμός δεν είναι συγκυριακή αντίδραση, αλλά μακροπρόθεσμη πολιτική μετάβασης από μια ένωση αγοράς σε έναν δυνητικά κυρίαρχο γεωπολιτικό δρώντα.
Σε αυτό το σημείο, η βεμπεριανή ανάλυση αποκτά νέα σημασία: το μονοπώλιο της νόμιμης βίας, το οποίο παλαιότερα κατείχε το εθνικό κράτος, αρχίζει να μεταβιβάζεται – ή, τουλάχιστον, να διεκδικείται – από υπερεθνικούς θεσμούς. Έχουμε δηλαδή μια μορφή πολλαπλής κυριαρχίας, όπου η εξουσία νομιμοποιημένης βίας γίνεται αντικείμενο διαπραγμάτευσης ανάμεσα σε κράτη-μέλη και κοινά ευρωπαϊκά όργανα. Ο επανεξοπλισμός εν προκειμένω λειτουργεί ως μηχανισμός θεσμικής ενδυνάμωσης της Ευρώπης – και όχι μόνο ως απάντηση σε γεωπολιτικούς κινδύνους.
Επιπλέον, αυτή η διαδικασία προσδίδει στο κράτος έναν ενισχυμένο ρόλο ως κατασκευαστή ταυτοτήτων και φορέα νοήματος για τους πολίτες του. Όταν το κράτος παρουσιάζεται ως προστάτης απέναντι σε μια εξωτερική απειλή, όταν ενδυναμώνει τη στρατιωτική του ισχύ και επενδύει σε σύγχρονες τεχνολογίες άμυνας, τότε αποκτά εκ νέου το κύρος που είχε απολέσει στις εποχές της μετανεωτερικής “αποπολιτικοποίησης”.
Ο επανεξοπλισμός, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι μόνο μέσο άμυνας, αλλά σύμβολο ελέγχου, τεκμήριο πολιτικής οντότητας και τελετουργία κρατικής αναγέννησης.
Η προβληματική της πολιτικής ορθολογικότητας στον Μαξ Βέμπερ σχετίζεται άμεσα με τον τύπο της ηγεσίας, τον χαρακτήρα του κράτους και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η νομιμοποίηση της εξουσίας. Ο Βέμπερ διέκρινε τρεις ιδεατούς τύπους νομιμοποίησης: την παραδοσιακή, τη χαρισματική και τη νομικο-ορθολογική. Ο σύγχρονος δυτικός κόσμος, κατά τον ίδιο, εδράζεται κυρίως στην τρίτη μορφή: την πίστη στη νομιμότητα και τη λογική του θεσμικού πλαισίου. Η εξουσία ασκείται όχι από πρόσωπα με “ιερότητα”, αλλά από θεσμούς με λειτουργική αναγκαιότητα – και αυτό επιβάλλει μια “ορθολογική” πολιτική.
Μέσα σε αυτό το σχήμα, ο επανεξοπλισμός της Ευρώπης παρουσιάζεται ως μια λογική, προγραμματισμένη, τεχνικά τεκμηριωμένη επιλογή. Οι πολιτικές ηγεσίες δεν εμφανίζονται ως φλογεροί ρήτορες που καλούν στον πόλεμο, αλλά ως διαχειριστές κινδύνων που ενισχύουν τις “αποτρεπτικές δυνατότητες” με βάση σενάρια, αριθμούς και στρατηγικές αναλύσεις. Το πολεμικό στοιχείο αποβάλλει τον ηρωισμό και το πάθος, και υιοθετεί τη μορφή του risk management. Ο πόλεμος ενδύεται με τον μανδύα της τεχνοκρατικής αναγκαιότητας.
Ωστόσο, κάτω από αυτό το πέπλο ορθολογικότητας, υποβόσκει – ή, ακριβέστερα, διοχετεύεται – ένα πλήθος συναισθηματικών φορτίσεων. Η συλλογική αγωνία, ο φόβος της αποσταθεροποίησης, η απώλεια πολιτισμικής ταυτότητας, η δυσαρέσκεια απέναντι στις δημοκρατικές ελίτ, όλα αυτά βρίσκουν υποδοχή στο κράτος-προστάτη. Η “ψυχρή” λογική του εξοπλισμού δεν έρχεται να υποκαταστήσει τον φόβο, αλλά να τον μεταφράσει σε λειτουργικό σχέδιο. Με άλλα λόγια, ο ορθολογισμός δεν αντικαθιστά το συναίσθημα – το διαχειρίζεται. Ο φόβος γίνεται δεδομένο, η ανασφάλεια μετουσιώνεται σε ανάγκη εξοπλισμού.
Εδώ συναντούμε την ένταση μεταξύ του φαντασιακού του κράτους και της ψυχολογικής του λειτουργίας. Η στρατικοποίηση, αντί να νοηθεί αποκλειστικά ως τεχνοκρατική στρατηγική, μπορεί να ιδωθεί ως θεατρικό υποκατάστατο της πολιτικής ενότητας, σαν ένας κοινός εξωτερικός εχθρός που επανασυγκολλά κοινωνίες που διαιρούνται εντός. Το ορθολογικό κράτος – όπως το περιέγραψε ο Βέμπερ – τείνει να λειτουργεί ως μηχανή κατευνασμού, όπου τα συναισθήματα δεν απαγορεύονται, αλλά αφομοιώνονται στην υπηρεσία της νομιμότητας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η πολιτική συναισθηματοποίηση του εξοπλισμού δεν αναιρεί τον τεχνοκρατικό του χαρακτήρα· τον καθιστά πιο αποδεκτό, επειδή προσφέρει ένα συμβολικό πλαίσιο. Το δόγμα της αποτροπής βασίζεται όχι μόνο σε υλικά μέσα, αλλά και σε συναισθηματικές βεβαιότητες: “είμαστε έτοιμοι”, “είμαστε ασφαλείς”, “έχουμε ηγεσία”. Ο φόβος που καλλιεργείται από ασύμμετρες απειλές – τρομοκρατία, κυβερνοεπιθέσεις, μεταναστευτικές ροές – δεν πολεμάται πλέον με συνθήματα, αλλά με στατιστικές, στρατηγικές ικανότητες και δόγματα επιχειρησιακής ετοιμότητας. Πρόκειται για μια συναισθηματική απορρόφηση μέσα από τον τεχνοκρατικό λόγο.
Τελικά, η διαλεκτική μεταξύ πολιτικής ορθολογικότητας και συναισθηματικής πολιτικής φανερώνει τη ρευστή ταυτότητα της σύγχρονης κρατικής εξουσίας. Ο επανεξοπλισμός της Ευρώπης, όσο και αν αρθρώνεται με όρους κόστους-οφέλους και στρατηγικών ισορροπιών, ενσωματώνει ένα βαθύτερο σύμπλεγμα αναγκών: την ανάγκη για σταθερότητα, για προσανατολισμό, για ασφάλεια ως υπαρξιακή βεβαιότητα. Αυτή η ένταση θα μας απασχολήσει και παρακάτω, όπου η ψυχανάλυση και το συλλογικό ασυνείδητο θα ερμηνεύσουν διαφορετικά – και ίσως βαθύτερα – την “επιστροφή της βίας”.
Ο Βίλχελμ Ράιχ, ψυχαναλυτής και πολιτικός στοχαστής του 20ού αιώνα, επιχειρεί μια τομή τόσο στην κλασική φροϋδική σκέψη όσο και στις παραδοσιακές θεωρίες της πολιτικής εξουσίας. Το έργο του Η Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού (1933) αποτελεί ένα ριζοσπαστικό εγχείρημα ερμηνείας του αυταρχισμού όχι ως αποκλειστικά πολιτικής ή οικονομικής παθογένειας, αλλά ως ψυχικής δομής που διαχέεται στο κοινωνικό σώμα. Σύμφωνα με τον Ράιχ, η αυταρχική εξουσία δεν επιβάλλεται μόνο “από τα πάνω” αλλά εσωτερικεύεται από τα άτομα – και αυτή η εσωτερίκευση προέρχεται από την καταστολή της ερωτικής ενέργειας, της “βιοενέργειας” (libido), και την ανατροφή σε αυστηρά ιεραρχικές, οικογενειακές και κοινωνικές δομές.
Η κεντρική του θέση είναι ότι η καταπίεση της σεξουαλικότητας – ιδίως μέσα από το αυταρχικό πατριαρχικό οικοδόμημα – παράγει υποκείμενα πρόθυμα να υποταχθούν. Το άτομο που έχει εκπαιδευτεί να καταπνίγει τις ορμές του, να ντρέπεται για το σώμα του και να φοβάται την αυθόρμητη έκφραση, μετατρέπεται σε πειθήνιο φορέα κοινωνικών ρόλων. Στον φασισμό, αυτή η καταπίεση αποκτά μαζική, θεσμικά οργανωμένη μορφή. Ο πολίτης αναζητά ασφάλεια, σταθερότητα και νόημα στην αυταρχική δομή, επειδή αδυνατεί να αντέξει την εσωτερική του σύγκρουση – τον διχασμό ανάμεσα στην ερωτική επιθυμία και την επιβαλλόμενη απάρνησή της.
Εδώ βρίσκεται η πρωτοτυπία της. Στη ψυχαναλυτική προσέγγιση του Βίλχελμ Ράιχ, η πολιτική ανάλυση γίνεται σωματοψυχική. Η κοινωνία δεν οδηγείται στον αυταρχισμό μόνο από φόβο ή ιδεολογία, αλλά και από τη χρόνια αποδυνάμωση της ζωτικής ενέργειας. Η εσωτερική διάσπαση του ατόμου – ανάμεσα στο επιθυμητικό και το πειθαρχημένο – αντικατοπτρίζεται στην εξωτερική αποδοχή αυταρχικών μορφών εξουσίας. Δεν πρόκειται για απλή συμμόρφωση, αλλά για ταύτιση με τον θύτη, όπως επίσης ανέλυσε και η Melanie Klein από διαφορετική οπτική.
Στο φόντο αυτής της θεωρητικής πρότασης, η στρατικοποίηση των ευρωπαϊκών κοινωνιών μπορεί να ιδωθεί ως δομικό σύμπτωμα νεύρωσης. Ο εξοπλισμός δεν είναι μόνο εξωτερική αντίδραση· είναι εσωτερική μεταφορά σύγκρουσης, είναι ψυχοσωματική απάντηση ενός πολιτισμού που δεν εμπιστεύεται το σώμα, τον αυθορμητισμό, την ελευθερία. Η Ευρώπη, παρά τις φιλελεύθερες και δημοκρατικές της αναφορές, διατηρεί εντός της ένα βαθύ υπόστρωμα ενοχής, ελέγχου και αποξένωσης από τη ζωτική επιθυμία. Ο φόβος της “αναρχίας” ή της “παρακμής” συχνά μεταφράζεται σε ανάγκη για τάξη και ασφάλεια – οι οποίες προσωποποιούνται στο κράτος, τον στρατό, την εξουσία.
Ο Ράιχ μάς καλεί να δούμε πίσω από το πολιτικό γεγονός το ενσώματο ψυχικό υπόβαθρο του. Ο φασισμός – και κατ’ επέκταση κάθε αυταρχική ροπή – δεν εμφανίζεται ως απόκλιση, αλλά ως ψυχολογικά κατασκευασμένη κανονικότητα. Η “ανάγκη για εξοπλισμό” μπορεί λοιπόν να ερμηνευθεί όχι μόνο ως αντίδραση σε απειλές, αλλά και ως εσωτερική απώθηση της ελευθερίας, η αδυναμία να αντέξει κανείς το ανοικτό, το μη ιεραρχικό, το απρόβλεπτο.
Η θεωρία του Ράιχ παραμένει προκλητικά επίκαιρη, σε μια εποχή όπου η τεχνολογία, η κατανάλωση και η ορθολογικότητα έχουν αποσυνδέσει το άτομο από τη βιωματική του ρίζα, ο αυταρχισμός δεν χρειάζεται πλέον μαύρες στολές ή λαϊκές συγκεντρώσεις. Μπορεί να εκδηλώνεται μέσω ψυχρού τεχνοκρατισμού, ασφαλιστικών πολιτικών, ρητορικών κινδύνου και κοινωνικής πειθάρχησης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο επανεξοπλισμός γίνεται όχι μόνο πολιτικό γεγονός, αλλά και πολιτισμικό σύμπτωμα εσωτερικής καταστολής.
Η ψυχαναλυτική θεώρηση του Βίλχελμ Ράιχ συνδέει άμεσα την εσωτερική καταστολή των ορμών με τις εξωτερικές δομές εξουσίας. Στο έργο του, η στρατικοποίηση δεν είναι ένα ουδέτερο πολιτικό εργαλείο αλλά μια ψυχοσεξουαλική άμυνα απέναντι στην ελευθερία της επιθυμίας. Το σώμα, αντί να γίνει πηγή βιωμένης αυτονομίας και δημιουργικότητας, μετατρέπεται σε εστία φόβου, ενοχής και ελέγχου. Ο επανεξοπλισμός, σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως κοινωνική θωράκιση απέναντι στην αβεβαιότητα της αυθεντικής ζωής.
Η Ευρώπη, κουρασμένη από τις καταστροφές του 20ού αιώνα και διαποτισμένη από ένα πλέγμα ηθικών και τεχνολογικών αντιφάσεων, συχνά εμφανίζεται ως πολιτισμός σε κρίση νοήματος. Η απώλεια συλλογικής ταυτότητας, η διάρρηξη των παραδοσιακών δομών (οικογένεια, θρησκεία, έθνος) και η διαρκής τεχνικοποίηση της καθημερινότητας εντείνουν ένα αίσθημα υπαρξιακής επισφάλειας. Σε αυτό το πλαίσιο, η επένδυση στην υλική ασφάλεια – στρατός, σύνορα, όπλα – λειτουργεί ως υποκατάστατο του βιώματος. Όταν το σώμα δεν αποτελεί πλέον πηγή σύνδεσης με τον κόσμο, η εξωτερική ισχύς γίνεται μηχανική αντικατάστασή του.
Η έννοια του “θωρακισμένου χαρακτήρα” (character armor) μπορεί να επεκταθεί μεταφορικά και στην κρατική μορφή. Όπως το άτομο θωρακίζεται απέναντι στα συναισθήματα και την επιθυμία, έτσι και το κράτος κατασκευάζει γύρω του ένα σύνολο από μηχανισμούς ελέγχου και καταστολής – στρατιωτική ισχύ, επιτήρηση, νόρμες ασφάλειας. Αυτή η κρατική πανοπλία δεν είναι μόνο μέσο επιβίωσης, αλλά και ένδειξη φόβου απέναντι στο απροσδόκητο. Ο εξοπλισμός λειτουργεί ως σωματικό ανάλογο της ψυχικής άμυνας, είναι η σκλήρυνση του πολιτικού σώματος, το πάγωμα της ρευστότητας, η υποκατάσταση της σχέσης με την ευθραυστότητα από την ψευδαίσθηση του ελέγχου.
Η ρητορική περί “ισχύος” και “αποτροπής” έχει συχνά ψυχολογικά χαρακτηριστικά υποκατάστασης. Αντί να ενδυναμώνει την πολιτική υποκειμενικότητα των πολιτών, τους ενθαρρύνει να ταυτιστούν με τη συλλογική σωματική ισχύ – με το έθνος, το κράτος, τη στρατιωτική τους μηχανή. Η ψυχοσεξουαλική ενέργεια, που σε συνθήκες ελευθερίας θα διοχετευόταν σε δημιουργικότητα, επαφή και έκφραση, απορροφάται σε ένα σώμα-μηχανή, ένα κράτος-τεθωρακισμένο. Ο Ράιχ θα έβλεπε στον ευρωπαϊκό επανεξοπλισμό όχι μόνο πολιτική ανάγκη αλλά δείκτη συλλογικής αποκοπής από τη ζωτική ενέργεια.
Η κοινωνία που εξοπλίζεται, τελικά, δεν είναι απλώς απειλούμενη· είναι ανίκανη να βιώσει τον εαυτό της χωρίς προστασία. Η στρατικοποίηση γίνεται μηχανισμός μετάθεσης, το άγχος για την απώλεια ελέγχου στο εσωτερικό – πολιτισμικό, ηθικό, υπαρξιακό – μεταφράζεται σε εμμονή με την εξωτερική ασφάλεια. Ένα είδος νευρωτικής ψευδο-συνέπειας διαμορφώνεται, οι εσωτερικές αντιφάσεις καλύπτονται με την προσποίηση υπεροχής.
Από αυτή την άποψη, η Ευρώπη του επανεξοπλισμού δεν είναι ισχυρή, αλλά ανήσυχη· όχι σίγουρη, αλλά ευάλωτη. Όπως το άτομο που δεν αντέχει την τρυφερότητα και σκληραίνει συναισθηματικά, έτσι και μια ήπειρος με τραυματική ιστορική συνείδηση επιλέγει να περιβληθεί με στρατιωτική ισχύ – όχι μόνο για να αμυνθεί, αλλά και για να αποφύγει την ενδοσκόπηση. Ο επανεξοπλισμός, τότε, γίνεται μια πολιτισμική άμυνα ενάντια στην οδύνη της ελευθερίας.
Η έννοια της “νεύρωσης” στην ψυχανάλυση περιγράφει μια κατάσταση εσωτερικής σύγκρουσης, άγχους και ψυχικών αμυνών που αποσκοπούν στην αποφυγή του πόνου που γεννούν οι αντιφατικές εσωτερικές επιθυμίες και απαγορεύσεις. Όταν αυτή η έννοια μεταφερθεί στο επίπεδο της κοινωνίας – όπως προτείνουν θεωρητικοί όπως ο Βίλχελμ Ράιχ και αργότερα ο Χέρμπερτ Μαρκούζε ή ο Christopher Lasch – μπορούμε να μιλήσουμε για νευρωτικές κοινωνίες, σύνολα που πάσχουν από χρόνιες εσωτερικές εντάσεις, οι οποίες δεν οδηγούν σε αλλαγή, αλλά σε αέναη αναπαραγωγή των ίδιων κατασταλτικών δομών.
Μια κοινωνία γίνεται νευρωτική όταν καταστέλλει τις αυθεντικές μορφές ζωής – τη δημιουργικότητα, τη σεξουαλικότητα, τη χαρά – και τις αντικαθιστά με ψευδαισθήσεις σταθερότητας και ισχύος. Η στρατικοποίηση, ως τέτοια, είναι ένας από τους κεντρικούς μηχανισμούς αυτής της υποκατάστασης. Αντί να επιτρέψει τη ριζική κριτική και την εσωτερική μεταμόρφωση, το κοινωνικό σώμα αντιδρά με αυταρχική αναδίπλωση, αποδίδοντας την κρίση σε εξωτερικούς εχθρούς ή απειλές.
Σύμφωνα με τον Ράιχ, η άνοδος του αυταρχικού χαρακτήρα είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη σεξουαλική και συναισθηματική καταπίεση. Αυτή η δυναμική δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν του φασισμού, επανεμφανίζεται κάθε φορά που κοινωνίες καταφεύγουν σε “ηθικές” ρητορικές τάξης και ασφάλειας ως απάντηση σε κρίσεις νοήματος. Στη σημερινή Ευρώπη, η στρατικοποίηση συνοδεύεται από λόγους περί “απειλών”, “συνοχής”, “πολιτισμικής ταυτότητας” και “ασφάλειας”, που περισσότερο αποκαλύπτουν βαθιά υπαρξιακή ανασφάλεια παρά αντικειμενικό κίνδυνο.
Μπορούμε λοιπόν να δούμε τη στρατικοποίηση ως συλλογική αμυντική προβολή, οι κοινωνικές εντάσεις, οι αμφιθυμίες και οι εσωτερικές ρωγμές μεταφέρονται προς τα έξω, προσωποποιούνται στον “εχθρό” και αντιμετωπίζονται όχι με διάλογο ή κατανόηση, αλλά με βία και τεχνική ισχύ. Ο νευρωτικός μηχανισμός είναι χαρακτηριστικός: αντί να επεξεργαστεί το τραύμα, το σύστημα το εξωτερικεύει και το πολεμά. Έτσι, η στρατικοποίηση είναι παράγωγο της αποτυχίας της ψυχοπολιτικής επεξεργασίας.
Η ψυχική δομή τέτοιων κοινωνιών είναι συχνά αυτή της απώθησης και σχάσης, τα άβολα συναισθήματα, οι ενοχές του αποικιοκρατικού παρελθόντος, η συλλογική ευθύνη για τον αποκλεισμό ή την εκμετάλλευση μεταναστευτικών πληθυσμών, όλα αυτά αποσιωπούνται ή “διασπώνται” σε φαντασιακά δίπολα: καλό κράτος vs κακός εχθρός, ορθολογικότητα vs βαρβαρότητα, ευρωπαϊκή ταυτότητα vs απειλητικός Άλλος. Μέσα από αυτόν τον μηχανισμό, η στρατιωτική ισχύς εμφανίζεται ως “θεραπεία”, ενώ στην πραγματικότητα είναι επιμήκυνση της ασθένειας.
Ο Ράιχ, γράφοντας στο μεσοπόλεμο, αναγνώριζε πως η μαζική στήριξη στα αυταρχικά καθεστώτα δεν ήταν αποτέλεσμα χειραγώγησης από πάνω, αλλά ψυχικής διαμόρφωσης από τα κάτω – αποτέλεσμα εσωτερίκευσης του φόβου, της ενοχής και της εχθρότητας προς τη ζωή. Σήμερα, η επανεμφάνιση μορφών μαζικής αποδοχής της στρατικοποίησης – ακόμα και σε παραδοσιακά φιλειρηνικές κοινωνίες – ίσως μαρτυρά μια επιστροφή αυτού του ίδιου νευρωτικού μηχανισμού με μεταμοντέρνα μέσα.
Η Ευρώπη δεν κινδυνεύει μόνο από εξωτερικούς πολέμους, αλλά από μια ψυχική αδυναμία να φανταστεί εναλλακτικά το νόημα της ασφάλειας. Αν η “άμυνα” παραμείνει μονόδρομος στρατιωτικός και όχι υπαρξιακός, η ήπειρος θα συνεχίσει να θωρακίζεται απέναντι στις απειλές που η ίδια αναπαράγει. Μια ψυχολογικά υγιής κοινωνία δεν χρειάζεται υπερεπένδυση σε βία – γιατί δεν στηρίζεται στον φόβο, αλλά στην αυτογνωσία και τη ζωτική σύνδεση με τον εαυτό.
Ο Καρλ Γιουνγκ, θεμελιωτής της αναλυτικής ψυχολογίας, εισάγει έναν από τους πιο ισχυρούς ψυχολογικούς όρους του 20ού αιώνα: τη Σκιά ** (Shadow).
Η Σκιά δεν είναι απλώς το “κακό” μέσα μας, αλλά το σύνολο όλων των στοιχείων της προσωπικότητάς μας που απορρίπτουμε, απωθούμε ή αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε. Είναι αυτό που δεν θέλουμε να είμαστε, αλλά που είμαστε. Όσο η Σκιά παραμένει ασυνείδητη, τόσο περισσότερο αποκτά δύναμη να εκδηλωθεί με καταστροφικούς τρόπους – προσωπικά και συλλογικά.
Σε επίπεδο κοινωνιών και εθνών, η Σκιά αποκτά διαστάσεις κολλεκτιβικού φαινομένου. Οι κοινωνίες, όπως και τα άτομα, συγκροτούν ταυτότητες μέσω αποκλεισμών. Ο “πολιτισμένος Ευρωπαίος” για αιώνες καθόριζε τον εαυτό του σε αντίστιξη με τον “βάρβαρο”, τον “πρωτόγονο”, τον “Άλλο” – και έτσι η Σκιά της Ευρώπης μεταβιβαζόταν πάντα εκτός των συνόρων της. Αποικιοκρατία, ρατσισμός, εθνικισμός, πόλεμοι – όλα αυτά μπορούν να ιδωθούν ως προβολές της Σκιάς στο συλλογικό επίπεδο.
Ο πόλεμος, από γιουνγκιανή σκοπιά, είναι η προβολή της εσωτερικής διάσπασης στον εξωτερικό κόσμο. Όταν μια κοινωνία δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσει τα σκοτεινά της συναισθήματα, τις ενοχές, τη βία, τον φθόνο, την επιθετικότητα, τότε τα “μεταθέτει” σε έναν εξωτερικό εχθρό. Ο άλλος λαός, η άλλη θρησκεία, η άλλη πολιτική τάση, γίνονται φορείς εκείνων των χαρακτηριστικών που το συλλογικό Εγώ αρνείται να αναγνωρίσει στον εαυτό του.
Η Ευρώπη, ιδίως μεταπολεμικά, καλλιέργησε μια εικόνα ορθολογικής, ειρηνικής και ηθικά ώριμης κοινότητας. Όμως αυτή η αυτοεικόνα – αν δεν συνοδεύεται από ειλικρινή ενδοσκόπηση – παράγει μια νέα σκιά, πιο λεπτή αλλά εξίσου επιβλαβή: την τεχνοκρατική αποξένωση, την ψυχρή αποικιοκρατία μέσω θεσμών, τη συλλογική άρνηση των παθών. Ο πόλεμος, σε αυτή τη συνθήκη, δεν ξεσπά “παράλογα” – είναι η συλλογική επιστροφή του απωθημένου.
Ο Γιουνγκ σημειώνει με έμφαση:
“Ό,τι δεν φέρνουμε στη συνείδηση, επιστρέφει ως μοίρα.”
Αν η Ευρώπη δεν αναγνωρίσει την ίδια της τη σκοτεινή ιστορική και ψυχική πλευρά – τον κυνισμό, την υπεροψία, την αποσύνδεση από το βίωμα – θα συνεχίζει να προβάλλει τις απειλές έξωθεν, αδυνατώντας να διαχειριστεί το μέσα της. Ο επανεξοπλισμός, τότε, δεν είναι απλώς γεωστρατηγική επιλογή, αλλά πράξη άρνησης, ένα συλλογικό “όχι” στην αυτογνωσία.
Στην ψυχαναλυτική θεωρία του Καρλ Γιουνγκ, η προβολή είναι ένας βασικός μηχανισμός άμυνας, το άτομο προβάλλει σε άλλους τα στοιχεία του εαυτού που αδυνατεί να αποδεχτεί. Στο συλλογικό επίπεδο, αυτή η διαδικασία αποκτά εκρηκτικό δυναμικό, ολόκληρες κοινωνίες προβάλλουν τη Σκιά τους στους “άλλους”, δημιουργώντας εχθρικές εικόνες, εθνικά στερεότυπα, ιδεολογικούς δαίμονες.
Στην τρέχουσα συγκυρία, η Ευρώπη κατασκευάζει έναν “άλλο” με χαρακτηριστικά που η ίδια αρνείται να δει μέσα της:
Τη Ρωσία ως ενσάρκωση της “βίας”, της “αυταρχικότητας”, της “βαρβαρότητας”.
Την Κίνα ως ενσάρκωση του “ψυχρού ολοκληρωτισμού”, της “απανθρωπιάς της τεχνολογίας”.
Τους μετανάστες ως φορείς της “αναρχίας”, της “απειλής για την πολιτισμική καθαρότητα”.
Πρόκειται για μια συμβολική αρχιτεκτονική του εχθρού, όπου ο “άλλος” δεν είναι απλώς ξένος, αλλά καθρέφτης των ασυνείδητων σκιωδών χαρακτηριστικών του ίδιου του ευρωπαϊκού ψυχισμού.
Ο Γιουνγκ έγραφε:
“Οποιοδήποτε χαρακτηριστικό μας απεχθάνεται ιδιαίτερα σε έναν άλλον, είναι συχνά το ίδιο χαρακτηριστικό που αρνούμαστε να αποδεχτούμε στον εαυτό μας.”
Αυτό που σήμερα προβάλλεται στον παγκόσμιο “άλλο” – επιθετικότητα, αυταρχισμός, κυνισμός, βία – ίσως δεν είναι παρά το απωθημένο περιεχόμενο της Ευρώπης που θέλει να διατηρήσει την εικόνα της ορθολογικής, φιλελεύθερης και ειρηνικής δύναμης, αποσιωπώντας όμως τον ιστορικό της ρόλο στη δημιουργία και αναπαραγωγή των ίδιων αυτών δυναμικών.
Η στρατιωτική θωράκιση της Ευρώπης, εν προκειμένω, δεν είναι μόνον απάντηση σε εξωτερική απειλή, αλλά λειτουργεί και συμβολικά: ως “προστασία” απέναντι στο ίδιο της το ασυνείδητο. Όπως ο άνθρωπος που χτίζει όλο και πιο ψηλούς τοίχους γιατί φοβάται τα εσωτερικά του φαντάσματα, έτσι και το κράτος – ή η υπερεθνική οντότητα – στρατικοποιείται για να αποφύγει την ψυχολογική κατάρρευση.
Η πολιτική προβολή επιτελεί λοιπόν δύο λειτουργίες:
1. Αποπροσανατολιστική – μεταθέτει την προσοχή από τις εσωτερικές συγκρούσεις σε έναν κατασκευασμένο εχθρό.
2. Ενοποιητική – συγκροτεί ένα “εμείς” μέσα από τον αποκλεισμό ενός “εκείνοι”, προσφέροντας έτσι ψευδαίσθηση ταυτότητας.
Ο επανεξοπλισμός της Ευρώπης, έτσι, δεν είναι ουδέτερος, είναι μια μυθοπλαστική διαδικασία που ενισχύει την ταυτότητα μέσω αντίθεσης, ενισχύοντας την ψευδαίσθηση συνοχής σε μια εποχή υπαρξιακής ρευστότητας.
Αλλά όσο ο “εχθρός” παραμένει η Σκιά που αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε, ο πόλεμος θα επανέρχεται, όχι ως ατύχημα, αλλά ως ψυχικό αναπόφευκτο.
Ο Καρλ Γιουνγκ θεωρούσε ότι τα αρχέτυπα – δηλαδή τα καθολικά, προ-λογικά σχήματα ψυχικής εμπειρίας – βρίσκονται στον πυρήνα του συλλογικού ασυνείδητου και επανέρχονται στην ιστορία με νέες μορφές, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης. Ο πόλεμος, για τον Γιουνγκ, είναι ένα υπαρξιακό σκηνικό πάνω στο οποίο προβάλλονται αυτά τα αρχαϊκά σχήματα: του ήρωα, του προδότη, του τέρατος, του σωτήρα.
Αυτές οι αφηγήσεις δεν είναι απλώς ρητορικά σχήματα – είναι ψυχικά ανακλαστικά που κινητοποιούν μαζικά συναισθήματα: φόβο, ελπίδα, θυσία, εκδίκηση, σωτηρία.
Η ανάγκη του συλλογικού φαντασιακού να αποκαταστήσει νοήματα μέσα στο χάος οδηγεί σε μυθολογικοποίηση της γεωπολιτικής πραγματικότητας. Ο πόλεμος παρουσιάζεται όχι ως πολιτικό αδιέξοδο, αλλά ως αέναη μάχη ανάμεσα στο Φως και στο Σκοτάδι – σχήμα που αγγίζει τις πλέον αρχέγονες περιοχές του ανθρώπινου ψυχισμού.
Αυτή η επιστροφή των αρχετύπων έχει διττή λειτουργία:
1. Καταπραϋντική: Προσφέρει αφήγηση και κατεύθυνση σε μια εποχή υπαρξιακής σύγχυσης.
2. Αποπροσανατολιστική: Συγκαλύπτει τις πολιτικές αιτίες των συγκρούσεων πίσω από αρχαϊκές διχοτομίες.
Στην Ευρώπη, η μυθολογική αναγέννηση της ταυτότητας συνδέεται με το τραύμα των δύο Παγκοσμίων Πολέμων: η ανάγκη να είναι πλέον “ηθική δύναμη” ωθεί την Ήπειρο στο να φανταστεί τον εαυτό της ως ήρωα σε μια νέα ηθική σταυροφορία – αυτή της “υπεράσπισης της δημοκρατίας”.
Το ΝΑΤΟ, από αυτή τη σκοπιά, δεν είναι απλώς αμυντική συμμαχία αλλά αρχέτυπο του υπερ-πατέρα που εγγυάται την ασφάλεια απέναντι στο αρχέγονο χάος.
Όμως, η υπερβολική χρήση των αρχέτυπων ενέχει κινδύνους:
Απολυτότητα στην κρίση: όποιος δεν συμμερίζεται τον μύθο, στιγματίζεται.
Διαιώνιση της σύγκρουσης: χωρίς αναγνώριση της Σκιάς, ο Εχθρός αναπαράγεται.
Ψυχική νηπιοποίηση: πολίτες που αντιλαμβάνονται τον κόσμο ως μύθο, καθίστανται ευάλωτοι σε μανιχαϊστικά αφηγήματα.
Η επιστροφή των αρχέτυπων δεν είναι τυχαία – είναι ψυχολογική ανάγκη σε μια εποχή κατάρρευσης νοημάτων. Όμως, χωρίς επίγνωση αυτής της μηχανικής, κινδυνεύουμε να παγιδευτούμε στο ίδιο το αφήγημα που κατασκευάζουμε, με τον πόλεμο να γίνεται αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Η πολιτική – και ιδίως η γεωπολιτική – δεν είναι ποτέ πλήρως ορθολογική· φέρει εντός της τα ίχνη ψυχικών μηχανισμών, προβολών, αρνήσεων και τραυμάτων. Η Ευρώπη, ως πολιτικό αλλά και ψυχικό υποκείμενο, μετατρέπει τις εσωτερικές της κρίσεις σε εξωτερικές εντάσεις, με τον επανεξοπλισμό να λειτουργεί ως σύμπτωμα και άμυνα.
Σε κάθε επίπεδο – από το άτομο μέχρι το κράτος – η εσωτερική αστάθεια παράγει ανάγκη για άμυνα. Ο επανεξοπλισμός της Ευρώπης μπορεί να ιδωθεί όχι απλώς ως απάντηση σε εξωτερική απειλή, αλλά ως αντικατάσταση της πολιτικής συνοχής από τη στρατιωτική ισχύ. Πρόκειται για υποκατάστατο της εμπιστοσύνης, της ταυτότητας και του νοήματος.
Αντλώντας από την ψυχανάλυση, μπορούμε να δούμε τον εξοπλισμό ως σωματοποίηση του άγχους: όπως ένας αγχώδης άνθρωπος “οπλίζει” το σώμα του με άκαμπτες στάσεις, έτσι και το πολιτικό σώμα της Ευρώπης “θωρακίζεται” επειδή δεν αντέχει να διαχειριστεί εσωτερικά ρήγματα – εθνοτικές εντάσεις, ιδεολογική κατακερματισμένη ταυτότητα, φόβο παρακμής, λιτότητα.
Ο Βίλχελμ Ράιχ θα μιλούσε εδώ για έναν χαρακτηριακό σπασμό – μια θωράκιση του υποκειμένου απέναντι στην αυθόρμητη ζωή. Ο επανεξοπλισμός είναι μια πολιτική εκδοχή αυτού του σπασμού, ένα κράτος-σώμα που “σφίγγεται” αντί να επεξεργάζεται.
Η ιδέα της Ευρώπης ως πολιτισμικής και πολιτικής ενότητας πάντα βασιζόταν σε ένα φαντασιακό αφήγημα, η Δύση ως προοδευτικός, λογικός και ηθικός κόσμος. Όμως η πραγματικότητα των τελευταίων δεκαετιών – οικονομικές κρίσεις, ακροδεξιά άνοδος, μεταναστευτική ένταση – έχει ραγίσει αυτό το αφήγημα.
Η επαναφορά του πολέμου στην ήπειρο (π.χ. Ουκρανία) αποτελεί τραυματική επιστροφή του απωθημένου: η Ευρώπη δεν είναι άτρωτη. Το τραύμα των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, αντί να οδηγεί σε βαθιά ενδοσκόπηση, οδηγεί σε καταναγκαστική αναπαραγωγή των ίδιων μοτίβων, αυτή τη φορά μέσα από το πρόταγμα “Ειρήνη μέσω ισχύος”.
Αυτό που βλέπουμε είναι το πέρασμα από το φαντασιακό της Ενωμένης Ευρώπης στο φαντασιακό της Φρουρούμενης Ευρώπης. Η μετάβαση αυτή δεν συνοδεύεται από υπαρξιακή επίγνωση αλλά από φόβο και κατακερματισμό. Ο εξοπλισμός, ως πράξη, αποκτά έτσι συμβολική βαρύτητα, είναι η ύστατη απόπειρα συγκράτησης μιας ενότητας που απειλείται από εντός.
Η ψυχανάλυση δεν περιορίζεται στο ατομικό ψυχικό πεδίο· οι μηχανισμοί της μεταφέρονται και στην πολιτική σφαίρα, ιδίως όταν πρόκειται για μαζικές συμπεριφορές. Τρεις βασικοί μηχανισμοί άμυνας είναι εδώ χρήσιμοι:
Άρνηση (Denial): Η άρνηση της εσωτερικής κρίσης, της ανισότητας, της πολιτικής κόπωσης οδηγεί στην προβολή κινδύνου προς τα έξω – “ο εχθρός είναι εκεί”.
Μεταβίβαση (Displacement): Η απόγνωση για την απώλεια κοινωνικής συνοχής μετατίθεται στον τομέα της “εθνικής ασφάλειας” ή της “άμυνας από τον απολυταρχισμό”.
Σχάση (Splitting): Ο κόσμος χωρίζεται σε καλό/κακό, φίλους/εχθρούς – σχήμα που απλοποιεί την πολύπλοκη πραγματικότητα και επιτρέπει την ταύτιση με το “καλό στρατόπεδο”.
Αυτές οι άμυνες λειτουργούν στο επίπεδο της κοινής γνώμης, της πολιτικής ρητορικής, αλλά και της κρατικής στρατηγικής. Η Ευρώπη, αντί να αναλύσει τις αντιφάσεις της, οργανώνει την αντίδρασή της γύρω από τον Άλλο – το “επικίνδυνο εξωτερικό”, αντί για το διαλυτικό εσωτερικό.
Η Ευρώπη που εξοπλίζεται δεν είναι μόνο στρατηγικό υποκείμενο, αλλά και ψυχολογικά τραυματισμένη ταυτότητα. Ο επανεξοπλισμός αποτελεί τόσο πράξη άμυνας όσο και σύμπτωμα, που προδίδει την αδυναμία διαχείρισης των ενδογενών ρηγμάτων της. Μέσα από το πρίσμα της ψυχανάλυσης, ο σύγχρονος πόλεμος δεν είναι απλώς γεωπολιτική σύγκρουση – είναι και συλλογικό όνειρο, άμυνα και προβολή.
Ζούμε στην εποχή όπου η πολιτική δεν απευθύνεται πια στον ορθολογικό πολίτη, αλλά στο άγχος του, στους φόβους του, στην ανάγκη του για αναγνώριση και ασφάλεια.
Όπως υποστηρίζει ο Γερμανοκορεάτης φιλόσοφος Byung-Chul Han, η μετάβαση από τη “βιοπολιτική” στη “ψυχοπολιτική” σηματοδοτεί ένα νέο καθεστώς εξουσίας, η δύναμη δεν επιβάλλεται πια με απαγορεύσεις, αλλά με την εσωτερίκευση επιθυμιών και φόβων.
Ο πόλεμος, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι απλώς εξωτερικό γεγονός, γίνεται ψυχολογική δομή, συναισθηματική οικονομία, εσωτερικό καθεστώς ετοιμότητας και ελέγχου.
Η “κατάσταση εξαίρεσης” που περιέγραφε ο Carl Schmitt έχει πλέον γίνει κανονικότητα. Ο πολίτης δεν ζει πλέον μέσα σε ένα συμβόλαιο ειρήνης, αλλά σε μια διαρκή κατάσταση ανησυχίας:
Για την οικονομία.
Για τη γεωπολιτική σταθερότητα.
Για την πολιτισμική “ταυτότητα”.
Για την ασφάλεια των συνόρων.
Η ψυχοπολιτική εργαλειοποιεί αυτόν τον φόβο. Η “συναίνεση στον επανεξοπλισμό” δεν επιβάλλεται, αλλά γεννιέται μέσα από την εσωτερίκευση μιας αίσθησης απειλής. Οι άνθρωποι ζητούν περισσότερη στρατιωτική ισχύ όχι από πίστη στην επιθετικότητα, αλλά από υπαρξιακό τρόμο μπροστά στο άγνωστο.
Ο πόλεμος, λοιπόν, δεν είναι πια μια κατάσταση που ξεσπά· είναι ένα υπόστρωμα στο οποίο όλοι ζουν “προληπτικά”.
Τα μέσα ενημέρωσης και οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν την ψυχοπολιτική λειτουργία του πολέμου, όχι ως ανάλυση, αλλά ως συνεχή συναισθηματική διέγερση. Ο πολίτης δεν κατανοεί, υφίσταται – ταυτίζεται, συγκλονίζεται, θυμώνει, φοβάται, εξαντλείται.
Η καθημερινή ροή εικόνων και συμβόλων (φρίκης, ηρωισμού, προδοσίας) διαμορφώνει ψυχικές συνθήκες πολέμου ακόμα και σε ειρηνικά περιβάλλοντα.
Έτσι, ο επανεξοπλισμός δεν είναι απλώς απάντηση σε γεγονότα, αλλά αποτέλεσμα μιας μόνιμης κατάστασης ψυχολογικής κινητοποίησης. Ζούμε μέσα σε μια ψυχολογική οικονομία φόβου και η στρατικοποίηση έρχεται ως “φυσική” απάντηση, σχεδόν ανακουφιστική.
Στην ψυχοπολιτική εποχή, οι άνθρωποι δεν εξαναγκάζονται, αλλά επιλέγουν την πειθαρχία. Η πειθάρχηση μετατρέπεται σε “λογική” επιλογή: “Να θυσιάσω κοινωνικά δικαιώματα, ώστε να είμαι ασφαλής. Να αποδεχτώ στρατιωτικές δαπάνες, ώστε να μην υπάρξει νέα απειλή.”
Αυτό οδηγεί σε μια μορφή εθελούσιας υποταγής, την οποία ο Byung-Chul Han αποκαλεί “καπιταλιστική νευρωτική ελευθερία”. Ο πολίτης αισθάνεται “ελεύθερος” να φοβάται, να εξοπλίζεται, να αυτοπεριορίζεται. Ο πόλεμος μετατρέπεται έτσι σε δομή ψυχικής λύτρωσης, μια ευκαιρία για ηρωισμό, για ξεκάθαρες θέσεις, για νόημα.
Ο επανεξοπλισμός δεν είναι πια απλώς αμυντική πολιτική, είναι συμβολικό και υπαρξιακό γεγονός, μια νέα αφήγηση ζωής. Όπως η θρησκεία προσέφερε σωτηρία, έτσι η “ετοιμότητα για πόλεμο” προσφέρει ένα είδος νοήματος σε μια άδεια εποχή.
Η ψυχοπολιτική εποχή δεν παράγει μόνο στρατηγικές – παράγει ψυχικές συνθήκες. Ο φόβος, η σύγχυση, η μοναξιά και η ανάγκη για υπαρξιακό προσανατολισμό κάνουν τον επανεξοπλισμό ελκυστικό όχι μόνο ως πολιτική επιλογή, αλλά και ως ψυχικό καταφύγιο. Ο πόλεμος δεν αρχίζει στα χαρακώματα – αρχίζει στο φαντασιακό.
Η ειρήνη, στην εποχή μας, δεν μπορεί να περιοριστεί σε απλή απουσία πολέμου ή στρατιωτικών συγκρούσεων. Η πολυδιάστατη κρίση που διαπερνά την Ευρώπη και τον κόσμο ολόκληρο δείχνει ότι η ειρήνη απαιτεί μια βαθιά, πολυεπίπεδη διαδικασία ψυχολογικής, κοινωνικής και πολιτικής μεταμόρφωσης. Η ειρήνη δεν είναι δεδομένη αλλά έργο συνεχούς εργασίας, που αφορά τόσο το εσωτερικό των κοινωνιών όσο και τις διεθνείς σχέσεις.
Η επανεξοπλιστική λογική, συχνά λειτουργεί ως άμυνα ενάντια στην εσωτερική διάσπαση και στον συλλογικό νευρωτισμό. Επομένως, η ειρήνη δεν είναι απλά πολιτικό ζήτημα, αλλά ζητούμενο ψυχικής ισορροπίας και συλλογικής ενσυνείδησης.
Η κοινωνία χρειάζεται να εργαστεί πάνω στην επίγνωση των ψυχικών της “σκιών” και στις προβολές που δημιουργούν εχθρούς.
Η ειρήνη επιτυγχάνεται μέσα από την εσωτερική συμφιλίωση και την ενσωμάτωση των αντιθέσεων που δονούν το συλλογικό ασυνείδητο.
Η θεραπεία των συλλογικών τραυμάτων (π.χ. πολέμων, βίας, διακρίσεων) είναι προϋπόθεση για μια σταθερή ειρήνη.
Η ψυχολογική ειρήνη προϋποθέτει κοινωνικές και πολιτικές δομές που προάγουν τη δικαιοσύνη, την ισότητα και την αλληλεγγύη:
Η πολιτική πρέπει να αναγνωρίσει την ανάγκη για κοινωνική συνοχή, καταπολεμώντας τον κοινωνικό αποκλεισμό και την πόλωση.
Η ειρήνη χρειάζεται συμμετοχικές διαδικασίες, όπου οι φωνές όλων των μερών ακούγονται και λαμβάνονται υπόψη.
Η ειρήνη δεν επιτυγχάνεται με μονομερείς στρατιωτικές πολιτικές, αλλά με διαλόγους και διαπραγματεύσεις που έχουν βάση την εμπιστοσύνη και το σεβασμό.
Η ειρήνη απαιτεί μια βαθιά κριτική στάση απέναντι στην εξουσία, την τεχνοκρατία και τη βία ως μέσου επίλυσης συγκρούσεων:
Η πολιτική φιλοσοφία πρέπει να αναστοχαστεί τον ρόλο του κράτους και της βίας, όπως έθεσε ο Μαξ Βέμπερ και να διερευνήσει εναλλακτικές μορφές ασφάλειας και δικαιοσύνης.
Η ψυχανάλυση, εμπλουτισμένη με κοινωνιολογικές και πολιτισμικές προσεγγίσεις, καλεί σε θεραπευτική προσέγγιση της συλλογικής ψυχής, όχι σε κατασταλτικές ή πολεμικές λύσεις.
Η ειρήνη δεν είναι παθητική αποχή από τον πόλεμο, αλλά ενεργητική διαδικασία χειραφέτησης και μεταμόρφωσης.
Η Ευρώπη, με την ιστορία της, τα τραύματα αλλά και τις δυνατότητές της, μπορεί να λειτουργήσει ως πρότυπο για μια πολιτική ειρήνης που συνδυάζει ψυχολογική ωριμότητα, κοινωνική δικαιοσύνη και διεθνή συνεργασία.
Η προώθηση της ευρωπαϊκής ταυτότητας πρέπει να βασίζεται σε μια κοινή ιστορική αυτογνωσία, που δεν αρνείται τα σφάλματα, αλλά τα ενσωματώνει και τα υπερβαίνει.
Ο επανεξοπλισμός μπορεί να αντικατασταθεί από επενδύσεις στην εκπαίδευση, τον πολιτισμό και τις κοινωνικές δομές που ενισχύουν την ειρήνη.
Η Ευρώπη πρέπει να ανοίξει διαύλους διαλόγου και συνεργασίας όχι μόνο με Δύση και ΝΑΤΟ, αλλά και με τη Ρωσία, την Κίνα και άλλους παίκτες, με στόχο την αποφυγή νέων κυκλών βίας.
Η ειρήνη ως ψυχολογική και πολιτική εργασία απαιτεί βαθιά κατανόηση των εσωτερικών και εξωτερικών αιτιών της βίας, της διάσπασης και του φόβου. Είναι μια συνεχής διαδικασία αυτογνωσίας, κοινωνικής συμμετοχής και κριτικής στάσης απέναντι στην εξουσία και τη βία. Η Ευρώπη μπορεί να ηγηθεί αυτής της προσπάθειας, αν καταφέρει να συνδυάσει την ιστορική της κληρονομιά με μια νέα, πολυδιάστατη πολιτική κουλτούρα ειρήνης.
Η Ευρώπη, αντί να αντιμετωπίσει τις εσωτερικές της νευρώσεις και τους συλλογικούς της φόβους, επενδύει στην τεχνοκρατική βία, αναζητώντας ένα είδος ψυχικής πανοπλίας.
Η Ευρώπη βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι. Μπορεί να συνεχίσει να επενδύει στον επανεξοπλισμό ως απάντηση σε εξωτερικές και εσωτερικές απειλές ή να προχωρήσει σε μια βαθύτερη μεταμόρφωση που θα ενσωματώνει την ιστορική αυτογνωσία, τη θεραπεία των συλλογικών τραυμάτων και την οικοδόμηση μιας νέας πολιτικής κουλτούρας ειρήνης. Μια τέτοια πορεία απαιτεί συνειδητή απόφαση, που ξεπερνά την τεχνοκρατία και τις συνήθειες εξουσίας και αγκαλιάζει την ψυχολογική ωριμότητα και τη συλλογική υπευθυνότητα.
Αυτό το νέο αφήγημα για την Ευρώπη, που συνδυάζει τον σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την αποδοχή της διαφορετικότητας και την προσπάθεια για κοινωνική συνοχή, μπορεί να αποτελέσει το θεμέλιο μιας πραγματικά βιώσιμης ειρήνης. Μόνο μέσα από αυτή την ολιστική ματιά η Ευρώπη θα καταφέρει να αποτρέψει τον επόμενο κύκλο βίας και να γίνει παράδειγμα ειρηνικής συνύπαρξης και συλλογικής ανάπτυξης.
** Σύμφωνα με τον Γιουνγκ: «Η σκιά προσωποποιεί οτιδήποτε αρνείται να αναγνωρίσει το υποκείμενο γύρω από τον εαυτό του. Προβάλλεται πάνω στο άτομο άμεσα ή έμμεσα. Για παράδειγμα, κατώτερα χαρακτηριστικά του χαρακτήρα και άλλες ασύμβατες τάσεις» (C.W. 9, i, παρ. 513). Επιπλέον, «… η σκιά είναι εκείνη η κρυμμένη, απωθημένη, στο μεγαλύτερο μέρος της κατώτερη, ένοχη προσωπικότητα, της οποίας οι έσχατες διακλαδώσεις φθάνουν πίσω στο βασίλειο των ζωικών μας προγόνων και έτσι περιλαμβάνουν ολόκληρη την ιστορική όψη του ασυνείδητου… Μέχρι τώρα πίστευαν ότι η ανθρώπινη σκιά ήταν η πηγή κάθε κακού. Τώρα, όμως, είμαστε βέβαιοι πως ο ασυνείδητος άνθρωπος, δηλαδή η σκιά του, δεν αποτελείται μόνο από ηθικά κατακριτέες τάσεις, αλλά διαθέτει επίσης και έναν αριθμό από καλές ιδιότητες, όπως τα φυσιολογικά ένστικτα, οι κατάλληλες αντιδράσεις, οι ρεαλιστικές διαισθήσεις, οι δημιουργικές παρορμήσεις κ.λπ.» (C.W. 9; ii παρ. 422-3).
