Του Απόστολου Λουλουδάκη
Η ελληνική τραγωδία ανέκαθεν αποτελούσε καθρέφτη των ανθρώπινων διλημμάτων, των συγκρούσεων ανάμεσα στο νόμο και την ηθική και των ορίων της ανθρώπινης δράσης.
Ο Karl Reinhardt, στη μνημειώδη φιλολογική του μελέτη για τον Σοφοκλή, επιχειρεί μια υπαρξιακή ανάγνωση της τραγωδίας: η Αντιγόνη δεν περιορίζεται σε μια απλή σύγκρουση νόμου και οικογένειας, αλλά αναλύει την ανθρώπινη συνείδηση υπό την πίεση συγκρουόμενων αξιών. Η νεαρή ηρωίδα απαιτεί την ταφή του αδελφού της, ενώ ο Κρέοντας υπερασπίζεται τον νόμο της πόλης· αποδεικνύοντας ότι το τραγικό πηγάζει από τη σύγκρουση δύο δικαίων που δεν μπορούν να συνυπάρξουν.
Στην Αντιγόνη, η ηρωίδα και ο Κρέοντας αντιπροσωπεύουν δύο δίκαια: η μία το οικογενειακό, η άλλη το κρατικό. Το τραγικό προκύπτει από την αδυναμία των ηθικών και πολιτικών υποχρεώσεων να συνυπάρξουν χωρίς καταστροφή.
Στη σύγχρονη τραγωδία των Τεμπών, η τραγική σύγκρουση επανέρχεται με αντιστροφή: δεν είναι η εξουσία που απαγορεύει την ταφή, αλλά οι γονείς που ζητούν εκταφή, διεκδικώντας την αλήθεια και τη δικαιοσύνη.
Το αίτημά τους δεν στοχεύει στην ανατροπή του νόμου, αλλά στην εκπλήρωση ενός ανεκπλήρωτου δικαιώματος στη δικαιοσύνη.
Η σύγκρουση βρίσκεται πλέον ανάμεσα στον νόμο της δικονομίας και στο ηθικό δικαίωμα των συγγενών στην αλήθεια, αναδεικνύοντας μια τραγωδία όπου η ανθρώπινη διάσταση υπερβαίνει την τυπική εφαρμογή του νόμου.
Εδώ, η κοινωνία παρακολουθεί γονέα να αναγκάζεται σε απεργία πείνας για να διεκδικήσει ένα δίκαιο αίτημα, αναδεικνύοντας τις αδυναμίες του νομικού πολιτισμού μας και την αποτυχία της πολιτείας να συνδυάσει το γράμμα του νόμου με την ηθική υποχρέωση προς τους πολίτες.
Η ανώτατη δικαστική εξουσία, με δηλώσεις της προέδρου του Αρείου Πάγου Αναστασίας Παπαδοπούλου και του εισαγγελέα Κωνσταντίνου Τζαβέλλα, έθεσε σαφή όρια: η ανάκριση είχε ολοκληρωθεί νομίμως, το αίτημα για εκταφή είχε ήδη εξεταστεί, και η εφαρμογή των κανόνων απαιτούσε την τήρηση της διαδικασίας μέσω της προέδρου Εφετών. Η φράση ότι «κανένα δικαίωμα δεν χάνεται» επιχειρεί να καθησυχάσει, αλλά δεν αφαιρεί τον πόνο των γονιών ούτε την ηθική ανάγκη για δικαιοσύνη.
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η αληθινή δικαιοσύνη δεν ταυτίζεται απλώς με την εφαρμογή του νόμου.
Στα Ηθικά Νικομάχεια επισημαίνει ότι ο νόμος καθορίζει γενικές επιταγές, ενώ η δικαιοσύνη υπερβαίνει το τυπικό δίκαιο, απαιτώντας την εφαρμογή του σωστού με γνώμονα την ηθική αρετή και τη λογική κρίση, προσαρμόζοντας το καθολικό μέτρο στις ιδιαίτερες περιστάσεις και στην ανθρώπινη πραγματικότητα.
Στην περίπτωση των Τεμπών, η δικονομική αυστηρότητα ακολουθεί τον νόμο, αλλά οι γονείς βιώνουν ότι η ουσιαστική δικαιοσύνη — η αναζήτηση της αλήθειας για τα παιδιά τους — δεν έχει αποδοθεί.
Η τραγωδία, κατά Αριστοτέλη, συνεχίζεται, καθώς η κοινωνία δεν έχει βιώσει την «κάθαρση» που προσφέρει η σύγκρουση δικαίου και ηθικής όταν αντιμετωπίζεται σωστά.
Στην Ποιητική ο Αριστοτέλης αναφέρει για την τραγωδία:
δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.
Το έλεος δεν σημαίνει μόνον τη λύπη που αισθανόμαστε για κάποιον άλλον· σύμφωνα με τα λεξικά, καθορίζει γενικότερα «άξιόν τι οίκτου». Το κάτι αυτό μπορεί να είναι δικό μας, να μας αφορά.
Η φιλοσοφική θεώρηση της δικαιοσύνης από τον Αριστοτέλη βρίσκει σύγχρονη εφαρμογή στην κριτική για την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας, όπως τη διατυπώνει ο Μοντεσκιέ στο Πνεύμα των Νόμων (1748), όπου υπογραμμίζει ότι η δικαστική εξουσία πρέπει να είναι ανεξάρτητη ώστε να εφαρμόζει τον νόμο χωρίς πολιτική παρέμβαση και να προστατεύει τα ατομικά δικαιώματα. Στην πράξη, όμως, η αυστηρή τήρηση των διαδικασιών περιορίζει το δικαίωμα των γονέων στην αλήθεια. Η ανεξαρτησία των δικαστών δεν σημαίνει αποστασιοποίηση από την ηθική διάσταση των πράξεων· αντίθετα, όπως θα έλεγε ο Μοντεσκιέ, πρέπει να επιτρέπει την εξισορρόπηση του νόμου με την ουσιαστική δικαιοσύνη, δηλαδή την αναζήτηση της αλήθειας και της ηθικής εφαρμογής των νόμων (Montesquieu, De l’esprit des lois, Βιβλίο XI, κεφ. 6).
Η τραγωδία της Αντιγόνης έχει επίσης αναλυθεί φιλοσοφικά από τη Hannah Arendt (The Human Condition, 1958) και τον Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Vorlesungen über die Ästhetik, 1835–1838). Η Arendt αναδεικνύει την Αντιγόνη ως πρόσωπο που υπερασπίζεται την ηθική υποχρέωση απέναντι στην οικογένεια και τη συνείδηση έναντι του θεσμικού νόμου, υπογραμμίζοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στο άτομο και το κράτος και τη σημασία της προσωπικής ευθύνης.
Ο Hegel τονίζει τη σύγκρουση δύο ηθικών κόσμων: το ηθικό καθήκον προς την οικογένεια και το καθήκον προς το κράτος, όπου η τραγωδία αναδεικνύει τις καταστροφικές συνέπειες της επιλογής.
Η σύγχρονη τραγωδία των Τεμπών αναδεικνύει ανάλογες αντιθέσεις: οι γονείς των θυμάτων ζητούν την αποκατάσταση της ουσιαστικής δικαιοσύνης, ηθικά δεσμευμένοι απέναντι στα παιδιά τους, ενώ η δικονομία ακολουθεί τυπικά τον νόμο, παρακάμπτοντας την ανθρώπινη διάσταση του αιτήματος.
Η αναλογία με την Αντιγόνη επιτρέπει την ανάγνωση της τραγωδίας ως σύγκρουσης μεταξύ τυπικού δικαίου και ηθικής ευθύνης, αναδεικνύοντας την αποτυχία της κοινωνικής «κάθαρσης» όταν η δικαστική διαδικασία παραμένει άκαμπτη και αποστασιοποιημένη από την ανθρώπινη πραγματικότητα.
Διεθνή παραδείγματα δείχνουν ότι η δικαιοσύνη μπορεί να συνδυάσει νόμο και ηθική κρίση.
Στη Βρετανία, για παράδειγμα, σε υπόθεση το 2003, οικογένεια κατάφερε να αποσπάσει δικαστική άδεια εκταφής για ιστολογικές εξετάσεις, παρά την αρχική αντίθεση του εισαγγελέα, με βάση την αρχή της «αναζήτησης αλήθειας» ως θεμελιώδους ανθρώπινου δικαιώματος (R v. Westminster Coroner, 2003).
Παρόμοιες αποφάσεις σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες δείχνουν ότι η ουσιαστική δικαιοσύνη μπορεί να ικανοποιηθεί χωρίς παραβίαση της νομιμότητας.
Μολονότι η Αντιγόνη διδάσκεται στα σχολεία ως υπόδειγμα ηθικής και πολιτικής σύγκρουσης, η ελληνική δικαστική εξουσία φαίνεται να μην κατάλαβε το μάθημα.
Ο Άρειος Πάγος, με την αυστηρή τήρηση της δικονομίας, παρέλειψε να αναγνωρίσει την ηθική διάσταση του αιτήματος, αποδεικνύοντας ότι η εφαρμογή του νόμου χωρίς ηθική κρίση μπορεί να μετατραπεί σε πηγή νέας τραγωδίας.
Η υπόθεση των Τεμπών, μέσα από την ανάλυση της Αντιγόνης και των θεωρητικών προσεγγίσεων του Reinhardt, της Arendt, του Hegel, αλλά και των αρχών του Αριστοτέλη και του Μοντεσκιέ, μας διδάσκει ότι η δικαιοσύνη δεν είναι απλώς θεσμική διαδικασία· είναι συνύφανση ηθικής, λογικής και ανθρωπιάς.
Η κοινωνία παρακολουθεί την αποτυχία του νόμου να συνδεθεί με την ηθική, βιώνοντας μια σύγχρονη τραγωδία που αναδεικνύει την ανάγκη για μεταρρύθμιση των διαδικασιών, ώστε να υπηρετούν την ουσιαστική δικαιοσύνη και όχι μόνο την τυπική νομιμότητα.
Η ελληνική κοινωνία, παρακολουθώντας την ιστορία των Τεμπών, βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα ηθικό δίλημμα που υπερβαίνει τα νομικά πλαίσια: η αναζήτηση της αλήθειας και η εκπλήρωση του ηθικού καθήκοντος των γονιών συγκρούεται με την αυστηρότητα των διαδικασιών.
Η τραγωδία των Τεμπών, με την αντίστροφη ανάγνωση της Αντιγόνης, υπενθυμίζει ότι η δικαιοσύνη πρέπει να υπερβαίνει τη νομοτυπική αυστηρότητα για να επιτύχει την πραγματική κάθαρση της κοινωνίας.
Οι γονείς των θυμάτων, ως σύγχρονοι ήρωες, επιδιώκουν όχι την ανατροπή του νόμου, αλλά την αποκατάσταση ενός ηθικού δικαιώματος· η κοινωνία παρακολουθεί, και η δικαιοσύνη καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να υπηρετήσει τον άνθρωπο και όχι μόνο τον θεσμικό μηχανισμό.
Η ελληνική πολιτεία, μέσα από την υπόθεση αυτή, έχει την ευκαιρία να αναλογιστεί ότι η ηθική διάσταση του δικαίου είναι κρίσιμη και ότι η τυπική εφαρμογή του νόμου, χωρίς ανθρωπιά, μπορεί να δημιουργήσει νέες τραγωδίες, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική διδασκαλία της ελληνικής τραγωδίας και τη σημασία της ουσιαστικής δικαιοσύνης όπως την αντιλαμβάνεται ο Αριστοτέλης.
Έτσι, η τραγωδία των Τεμπών αναδεικνύει ότι η αληθινή δικαιοσύνη απαιτεί τη σύνθεση νόμου, ηθικής και ανθρωπιάς, όπως ανέδειξαν οι κλασικοί φιλόσοφοι και η ελληνική τραγωδία.
