Του Κώστα Παπαθεοδώρου
Κουβέντα δεν άκουσα από Μητσοτάκη και Τσίπρα για τα αποκαλούμενα κόκκινα δάνεια, ένα βρόχο στο λαιμό της κοινωνίας. Τυχαίο;
Μιλώ για αυτά που κάποτε ήταν απλά δάνεια. Ένα χαρτί, μια υπογραφή, μια υπόσχεση σε χαρτί. Και μετά, κάπου στον δρόμο, βαφτίστηκαν «κόκκινα». Μπήκαν σε πακέτα, πήραν ονόματα χαρτοφυλακίων, σαν να ήταν εμπόρευμα κι όχι ζωές. Ταξίδεψαν από τις τράπεζες στα funds, κι από εκεί στους servicers. Και κάπου, σε αυτό το ταξίδι, πίσω από αριθμούς και τεχνικούς όρους, χάθηκε ο άνθρωπος.
Αφορούν δεκάδες δισεκατομμύρια που άλλαξαν χέρια σε τιμές πολύ χαμηλότερες απ’ την πραγματική τους αξία. Περίπου 700 χιλιάδες ακίνητα πέρασαν ήδη σε επενδυτικά κεφάλαια. Για τις τράπεζες, ήταν εκκαθάριση. Για τα funds, ευκαιρία με τεράστιο περιθώριο κέρδους. Για το κράτος, μια διαδικασία στημένη πάνω σε κρατικές εγγυήσεις πολλών δισεκατομμυρίων. Και για 2,4 εκατομμύρια δανειολήπτες, το χρέος έμεινε εκεί, ακέραιο, ίδιο σαν απαίτηση, ακόμα κι όταν η αξία του στην αγορά κατέρρευσε.
Ένας αριθμός δίνει το μέγεθος: γύρω στα 73 δισεκατομμύρια ευρώ. Τόσα έφυγαν από τους ισολογισμούς των ελληνικών τραπεζών, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Περίπου 40 δισεκατομμύρια μέσα από τις τιτλοποιήσεις του «Ηρακλή», κι άλλα 35 δια των απευθείας πωλήσεων. Σήμερα, εταιρείες διαχείρισης κρατούν σχεδόν 90 δισεκατομμύρια ευρώ προβληματικού χρέους. Περίπου 80 δισεκατομμύρια απ’ αυτά ανήκουν σε funds.
Στο παρασκήνιο, γύρω από τους ηλεκτρονικούς πλειστηριασμούς, στήθηκε μια τριγωνική σχέση: funds, servicers, κι εταιρείες ακινήτων που καταλήγουν να παίρνουν τα ίδια τα σπίτια. Η Εθνική Αρχή Διαφάνειας κρατά σιωπή, ενώ καταγγελίες για εικονικές διαδικασίες συσσωρεύονται.
Οι συστημικές τράπεζες χρηματοδοτήθηκαν με σχεδόν 50 δισεκατομμύρια ευρώ από το υστέρημα των πολιτών. Αυτή είναι η αποτίμηση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου. Σήμερα, οι τράπεζες αυτές βρίσκονται στα χέρια ξένων επενδυτών. Οι νέοι ιδιοκτήτες θησαυρίζουν μέσα από τη μονοπωλιακή διαχείριση των χρημάτων μας και επιπλέον τα μερίσματά τους φορολογούνται με το προνομιακό 5%. Σύμφωνα με το ΔΝΤ, ο κύκλος του δανεισμού έχει κλείσει. Οι χρηματοδοτήσεις αφορούν πλέον λίγες και ισχυρές επιχειρήσεις. Η συντριπτική πλειονότητα των μικρομεσαίων μένει οριστικά στην απέξω.
Το ίδιο το ΔΝΤ ζητά μεγαλύτερη διαφάνεια κι ενίσχυση της εποπτείας στους servicers από την Τράπεζα της Ελλάδος. Γιατί μέχρι σήμερα, αναλυτικά στοιχεία για το πόσα έχει πληρώσει συνολικά κάθε δανειολήπτης, παραμένουν κρυμμένα.
Και το κράτος, μέσα από διαδοχικές κυβερνήσεις, αγγίζει το θέμα μόνο επιφανειακά. Νόμοι και διατάξεις περνούν ξυστά, χωρίς ποτέ να φτάνουν στον πυρήνα του τεράστιου οικονομικού και κοινωνικού προβλήματος.
Από την κρίση στο βουνό των «κόκκινων»
Μετά την κρίση, οι ελληνικές τράπεζες βρέθηκαν με τεράστιο όγκο μη εξυπηρετούμενων δανείων.
Το ποσοστό αυτό είχε φτάσει περίπου στο 44% τον Ιούνιο του 2019. Μετά την «κάθαρση» το ποσοστό αυτό είναι πλέον λίγο πάνω από το 3%.
Πρόκειται για μεγάλη επιτυχία από την πλευρά της τραπεζικής σταθερότητας. Όμως υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια: τα δάνεια δεν εξαφανίστηκαν, απλώς πέρασαν αλλού, δηλαδή σε ειδικά οχήματα τιτλοποίησης, σε funds, σε εταιρείες διαχείρισης. Και έτσι το ζήτημα του τραπεζικού ισολογισμού μετατράπηκε σε πρόβλημα διαχείρισης ιδιωτικού χρέους.
Να σημειωθεί ότι ο δρόμος για τη μεταβίβαση και πώληση μη εξυπηρετούμενων δανείων από τις τράπεζες σε εταιρείες διαχείρισης και απόκτησης απαιτήσεων, άνοιξε επίσημα τον Δεκέμβριο του 2015, με τον Νόμο 4354/2015.
Γιατί επιλέχθηκε ο «Ηρακλής»
Υπήρχαν δύο δρόμοι διαχείρισης του ζητήματος: η ίδρυση μιας κρατικής «κακής τράπεζας» που θα συγκέντρωνε τα προβληματικά δάνεια, ή η τιτλοποίησή τους, με ιδιώτες επενδυτές να αγοράζουν τους πιο ριψοκίνδυνους τίτλους και το Δημόσιο να εγγυάται τους ασφαλέστερους. Προτιμήθηκε ο δεύτερος δρόμος.
Το Hellenic Asset Protection Scheme, γνωστό ως «Ηρακλής», ξεκίνησε το 2019 και επέτρεψε στις τράπεζες να πουλήσουν μαζικά προβληματικά δάνεια χωρίς το κράτος να αγοράσει το ίδιο το χαρτοφυλάκιο. Το σχήμα λειτούργησε με τρεις κατηγορίες τίτλων: senior, mezzanine και junior.
Η διαφορά έχει μεγάλη σημασία. Η τράπεζα δεν έδωσε τα δάνεια σε ένα fund έναντι ενός ποσού στο χέρι. Τα δάνεια μπήκαν σε ειδικό όχημα, το οποίο εξέδωσε τίτλους διαφορετικού κινδύνου. Οι τράπεζες κράτησαν κυρίως τους ασφαλέστερους, senior τίτλους, ενώ οι ιδιώτες επενδυτές αγόρασαν κατά κύριο λόγο mezzanine και junior.
Οι senior τίτλοι έλαβαν κρατική εγγύηση, κάτι που έδωσε στις τράπεζες τη δυνατότητα να καθαρίσουν το ενεργητικό τους, κρατώντας ταυτόχρονα τίτλους υψηλής ασφάλειας. Έτσι συνέβη το μεγάλο τραπεζικό «θαύμα»: τα κόκκινα δάνεια έφυγαν από τον ισολογισμό, το σύστημα καθάρισε, το κράτος έδωσε την εγγύηση, κι ο δανειολήπτης συνέχισε να… χρωστά.
Εγγύηση, όχι αγορά
Χρειάζεται εδώ μια διευκρίνιση. Το Δημόσιο ποτέ δεν αγόρασε τα προβληματικά δάνεια. Παρείχε εγγύηση στους senior τίτλους, μια δέσμευση που μπορεί να ενεργοποιηθεί μόνο αν οι ανακτήσεις από τα υποκείμενα δάνεια αποδειχθούν ανεπαρκείς. Ο κίνδυνος όμως παραμένει υπαρκτός: το ΔΝΤ υπολογίζει πως τον περασμένο Σεπτέμβριο παρέμεναν σε ισχύ περίπου 17 δισ. ευρώ κρατικά εγγυημένων τίτλων. Οι εγγυήσεις αυτές, ως τώρα, παραμένουν ανενεργές, ωστόσο αντιπροσωπεύουν ενδεχόμενη υποχρέωση για το Δημόσιο, σε περίπτωση χειρότερων ανακτήσεων απ’ ό,τι έχει προβλεφθεί.
Να σημειωθεί ότι σύμφωνα με έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, το Ελληνικό Δημόσιο, μέσω του Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας, διοχέτευσε συνολικά 45,4 δισ. ευρώ στις ελληνικές τράπεζες κατά τις διαδοχικές ανακεφαλαιοποιήσεις της περιόδου 2011-2015. Από αυτό το ποσό, λόγω αδυναμιών στον σχεδιασμό και σε αναποτελεσματικές ρυθμίσεις, ανακτήσιμα κρίθηκαν μόλις 5,7 δισ. ευρώ. Η ίδια έκθεση εκτιμούσε τη συνολική ζημιά για το Δημόσιο γύρω στα 36,4 δισ. ευρώ από τη διαδικασία αυτή.
Πόσο πουλήθηκαν τα δάνεια
Ορισμένα χαρτοφυλάκια πουλήθηκαν σε πολύ εξευτελιστικές τιμές. Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία της αγοράς, το «Eclipse» της Eurobank, περίπου 1,5 δισ. ευρώ μη εξασφαλισμένων δανείων, μεταβιβάστηκε έναντι μόλις 45 εκατ. ευρώ, δηλαδή γύρω στο 3% της αξίας.
Η εικόνα είναι διαφορετική όταν υπάρχουν εξασφαλίσεις: το «Amoeba» της Πειραιώς αποτιμήθηκε γύρω στο 30%, το «Neptune» της Alpha γύρω στο 24%. Το ΔΝΤ υπολογίζει τη μέση τιμή μεταβίβασης των δανείων που τιτλοποιήθηκαν μέσω «Ηρακλή» σε περίπου 38% της ονομαστικής αξίας.
Τι είδους δάνεια ήταν και ποιοι τα αγόρασαν
Από τα περίπου 73 δισ. ευρώ που μεταφέρθηκαν από τις τράπεζες, σχεδόν τα μισά ήταν επιχειρηματικά δάνεια, περίπου 31% στεγαστικά και 19% καταναλωτικά. Γύρω στο 61% είχε εξασφαλίσεις: περίπου 22 δισ. ευρώ αφορούσαν κατοικίες και σχεδόν 9 δισ. εμπορικά ακίνητα. Να σημειωθεί ότι ένα επιχειρηματικό δάνειο μπορεί κάλλιστα να έχει ως εξασφάλιση την κατοικία του επιχειρηματία. Άρα ένα «κόκκινο επιχειρηματικό δάνειο» μπορεί να κρύβει πίσω του ένα σπίτι.
Στην αγορά μπήκαν κυρίως διεθνή επενδυτικά κεφάλαια: Fortress, Bain Capital, Davidson Kempner, PIMCO, Apollo, Cerberus, Ellington, CarVal, ανάμεσα σε άλλα. Να ξεκαθαρίσουμε ότι άλλος είναι ο ιδιοκτήτης του δανείου κι (ενίοτε) άλλος ο servicer. Η εταιρεία που επικοινωνεί με τον οφειλέτη και προτείνει ρύθμιση λειτουργεί ως διαχειριστής αλλά η ιδιοκτησία της απαίτησης παραμένει στον επενδυτή.
Το πρόβλημα μετακινήθηκε, δεν λύθηκε
Η μέθοδος πέτυχε τον βασικό της στόχο: οι τράπεζες καθάρισαν, επέστρεψαν σε κερδοφορία, μπόρεσαν να στραφούν ξανά σε νέα χρηματοδότηση. Ωστόσο, τεράστιος όγκος προβληματικού χρέους παραμένει εκτός τραπεζών και είναι στη διαχείριση servicers.
Σχεδόν 2,9 εκατομμύρια δάνεια συνδέονται ακόμη με περίπου 2,4 εκατομμύρια δανειολήπτες.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη ελληνική αντίφαση. Το κράτος πανηγυρίζει, από την οπτική της τραπεζικής σταθερότητας, πως το σύστημα καθάρισε. Ο δανειολήπτης, όμως συνεχίζει να χρωστά δίχως πάντα να γνωρίζει σε ποιον…
Η τελική απορία
Είναι εύλογο ότι οι κερδοσκοπικοί οργανισμοί κυνηγούν το εύκολο, γρήγορο και μεγάλο κέρδος. Το θεμελιώδες όμως ερώτημα είναι γιατί ο δανειολήπτης ποτέ δεν είχε αντίστοιχη ευκαιρία να εξαγοράσει τη δική του οφειλή σε τιμή κοντά σε αυτήν που πλήρωσε ο επενδυτής. Η τιμή μεταβίβασης ποτέ δεν άλλαξε αυτομάτως τη συμβατική οφειλή, κάτι που παραμένει απόλυτα νόμιμο. Όμως η νομιμότητα εδώ μάλλον ανοίγει τη συζήτηση παρά την κλείνει.
Ο «Ηρακλής» σχεδιάστηκε για να σώσει τις τράπεζες, και αυτό το πέτυχε. Η διάσωση του δανειολήπτη ποτέ δεν αποτέλεσε μέρος του σχεδιασμού. Το τραπεζικό ζήτημα λύθηκε λογιστικά. Το κοινωνικό πρόβλημα απλώς άλλαξε διεύθυνση και από το γκισέ της τράπεζας, μετακόμισε στο γραφείο του servicer, και από εκεί, τελικά, πίσω στο ίδιο σπίτι, στον ίδιο άνθρωπο που κάποτε πήρε ένα δάνειο.
Στην κατακλείδα: Οι τράπεζες καθάρισαν. Τα funds θησαυρίζουν. Το χρέος έμεινε όρθιο. Άλλαξε μόνο το χέρι που το κρατά.
*Το άρθρο αυτό στηρίζεται κυρίως σε στοιχεία Τράπεζας της Ελλάδος, του ΔΝΤ, του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου και του Κοινοβουλευτικού Ελέγχου.