Του Μιχάλη Ψύλου
«Μήπως έχει ξεκινήσει ήδη ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος;», διερωτάται ο Αμερικανός, συντηρητικός συγγραφέας Μπρετ Στίβενς, σε πρόσφατο άρθρο του στους New York Times.
«Έλα τώρα! Μπορεί να συμβαίνει κάτι τέτοιο;», θα αναρωτηθούν πολλοί.
Κι όμως, τα προειδοποιητικά σημάδια αναβοσβήνουν και αξίζει να αναρωτηθούμε πόσο κοντά βρισκόμαστε σε μια παγκόσμια σύγκρουση και τι σημαίνει να ολισθαίνουμε προς έναν ευρύτερο, ίσως παγκόσμιο, πόλεμο.
Δύο μέτωπα έχουν ήδη ανάψει: η Ουκρανία και η Μέση Ανατολή. Άλλα – Ασία, Αφρική, Λατινική Αμερική; – σιγοκαίνε. Ο αριθμός των ένοπλων συγκρούσεων έφτασε σε επίπεδα ρεκόρ το 2024, με 61 ένοπλες συγκρούσεις σε 36 χώρες. Και αυτές οι συγκρούσεις συνδυάζονται καθώς οι δευτερογενείς επιπτώσεις εξαπλώνονται σε όλο τον κόσμο.
Ο Στιβενς – βραβευμένος με Πούλιτζερ, συγγραφέας του εξαιρετικού βιβλίου «Η Αμερική σε υποχώρηση. Ο Νέος Απομονωτισμός και η Επερχόμενη Παγκόσμια Αταξία» και μόνιμος αρθρογράφος στους NYT – υπενθυμίζει ότι ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ήταν απλώς το αποτέλεσμα της ναζιστικής εισβολής στην Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου 1939. Αντίθετα, ήταν η συνέπεια μιας σειράς συσσωρευμένων περιφερειακών κρίσεων που ξεκίνησαν με την ιαπωνική εισβολή στη Μαντζουρία το 1931. Ακολούθησε ο Μουσολίνι στην Αιθιοπία και ο Χίτλερ στην Αυστρία και στη συνέχεια στην Τσεχοσλοβακία.
Στην εποχή μας, λέει ο Στίβενς, όπως και στις δεκαετίες του 1930 και του 1940, οι σφαίρες σύγκρουσης έχουν πολλαπλασιαστεί και συγχωνεύονται. Και το σημαντικότερο: Η Δύση είναι σε χάος. «Ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ παραπονιέται για την αδυναμία των συμμάχων μας. Οι σύμμαχοι παραπονιούνται για τον εκφοβισμό, την ιδιοτροπία, την απάθεια, την ψευδαίσθηση και την ανικανότητα του Τραμπ. Και οι δύο πλευρές έχουν δίκιο. Η τελευταία δασμολογική ομοβροντία των ΗΠΑ κατά του Καναδά είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: πολιτικά άστοχη, οικονομικά αυτοκαταστροφική, στρατηγικά αποδυναμωτική», σημειώνει ο Στίβενς και προσθέτει πικρόχολα: Σήμερα, είμαστε ήδη στην άβυσσο και δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει.
Αθροισμα περιφερειακών συγκρούσεων
Η θέση του Μπρετ Στίβενς δεν είναι ούτε μεμονωμένη ούτε πρωτοφανής. Πράγματι, είναι μια από τις ερμηνείες πολλών ιστορικών. Αυτό που την καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για εμάς είναι η ιδέα του αθροίσματος των περιφερειακών κρίσεων: Κάτι που βλέπουμε δυστυχώς και σήμερα, με τις συνεχιζόμενες συγκρούσεις στην Ανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή και τις πιθανές στον Ινδο-Ειρηνικό με επίκεντρο την Ταϊβάν.
Αλλά μια άλλη ομοιότητα θα πρέπει να μας ανησυχεί ακόμη περισσότερο: Το 1931 όταν η Ιαπωνία εισέβαλε στη Μαντζουρία, η επιθετικότητα του Τόκιο δεν τιμωρήθηκε από την Κοινωνία των Εθνών – του ΟΗΕ εκείνης της εποχής. Ούτε επιβλήθηκαν αποτελεσματικές κυρώσεις.
«Υπνοβάτες», όπως το 1913
Κάθε εποχή έχει αναμφίβολα τα δικά της προβλήματα. Αλλά η γοητεία των ομοιοτήτων είναι ακαταμάχητη για πολλούς. Ένα ισχυρό ρεύμα αναλυτών βλέπει τους σημερινούς γεωπολιτικούς πρωταγωνιστές ως «υπνοβάτες», όπως οι Ευρωπαίοι ηγέτες το 1913, το έτος πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως γράφει στο ομώνυμο βιβλίο του ο σερ Κρίστοφερ Κλαρκ, καθηγητής Ιστορίας στο Κέιμπριτζ.
Όλα τα χαρτιά ήταν και τότε « στο τραπέζι», οι παράγοντες της κρίσης γνώριζαν (τότε όπως και τώρα) το δυνητικά καταστροφικό αποτέλεσμα, αλλά οι ηγέτες ήταν δέσμιοι ιδιωτικών συμφερόντων που τους οδήγησαν στον Πρώτο Παγκόσμιο.
Φαινόμενο ντόμινο
Όπως λέει ο διάσημος Αμερικανός συγγραφέας Ρόμπερτ Κάπλαν, «στην παγκοσμιοποιημένη μας αταξία, στην οποία είμαστε τώρα μια ενιαία κοινότητα μπλεγμένη στο ίδιο πολύπλευρο μαρτύριο που προκαλείται από την τεχνολογία, κάθε σύγκρουση πυροδοτεί μια άλλη, σαν φαινόμενο ντόμινο».
Η αναπόφευκτη σύγκρουση που πυροδοτείται και από την διαφαινόμενη παρακμή της αμερικανικής υπερδύναμης, δεν πρέπει να μας κάνει να αισθανόμαστε πολύ άνετα τώρα. Γιατί η συζήτηση αφορά τον Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο…
ΑΠΟ ΤΗΝ ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ