Γράφει ο Απόστολος Αποστόλου
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, οι άνθρωποι είχαν έναν παράδοξο λόγο να αισιοδοξούν και αυτός ο λόγος ήταν ότι οι νεότερες γενιές εμφάνιζαν, κατά μέσο όρο, υψηλότερες επιδόσεις στα τεστ νοημοσύνης από τις προηγούμενες. Το φαινόμενο ονομάστηκε «φαινόμενο Flynn», από τον ερευνητή James Flynn. Μετα-ανάλυση εκατοντάδων μελετών έδειξε σημαντικές αυξήσεις στις επιδόσεις IQ κατά τον 20ό αιώνα.
Σήμερα, όμως, η εικόνα έχει αντιστραφεί σε αρκετές χώρες. Το λεγόμενο «αντίστροφο φαινόμενο Flynn» καταγράφει υποχώρηση των επιδόσεων στις νεότερες γενιές. Στη Νορβηγία, για παράδειγμα, μεγάλη μελέτη που εξέτασε περισσότερα από 800.000 άτομα βρήκε άνοδο των βαθμολογιών IQ μέχρι τις γενιές που γεννήθηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 1970 και στη συνέχεια πτώση. Το σημαντικότερο εύρημα είναι ότι η μεταβολή εμφανίστηκε ακόμη και μέσα στις ίδιες οικογένειες, γεγονός που δείχνει ότι δεν αρκούν γενετικές εξηγήσεις και ότι το περιβάλλον έχει καθοριστική σημασία.
Αλλά εδώ αρχίζει το πραγματικό ερώτημα: τι άλλαξε στο περιβάλλον;
Δεν μπορούμε να πούμε ότι «οι νέοι έγιναν χαζότεροι». Το IQ δεν είναι συνώνυμο της συνολικής ανθρώπινης νοημοσύνης, ούτε οι επιδόσεις σε ένα τεστ αποτυπώνουν όλο το εύρος της κρίσης, της δημιουργικότητας, της φαντασίας ή της πολιτικής συνείδησης. Ωστόσο, η υποχώρηση των επιδόσεων σε βασικές γνωστικές δεξιότητες είναι πραγματικό κοινωνικό σήμα κινδύνου. Τα αποτελέσματα PISA του ΟΟΣΑ έδειξαν πρωτοφανή πτώση στις επιδόσεις των 15χρονων μεταξύ 2018 και 2022, ιδιαίτερα στα μαθηματικά και στην ανάγνωση. Και η πτώση δεν ξεκίνησε με την πανδημία, γιατί σε αρκετές χώρες οι αρνητικές τάσεις είχαν εμφανιστεί νωρίτερα.
Στην Ελλάδα το σήμα είναι ακόμη πιο έντονο. Το 2022 οι επιδόσεις των μαθητών ήταν χαμηλότερες από κάθε προηγούμενη συμμετοχή της χώρας στο PISA, ενώ μεταξύ 2012 και 2022 η επίδοση μειώθηκε περισσότερο από 20 μονάδες και στα τρία εξεταζόμενα πεδία.
Τι έχει συμβεί λοιπόν;
Πρώτα απ’ όλα, ο αυτοματισμός της ζωής. Όσο περισσότερες διαδικασίες αναλαμβάνουν οι μηχανές, τόσο λιγότερο χρειάζεται ο άνθρωπος να θυμάται, να υπολογίζει, να προσανατολίζεται, να αναζητά και να αποφασίζει μόνος του. Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία καθαυτή, αλλά είναι η μετατροπή της από εργαλείο σε υποκατάστατο της σκέψης.
Εδώ εισέρχεται η τεχνητή νοημοσύνη. Είναι ακόμη νωρίς για να αποδώσουμε στην AI την ιστορική αντιστροφή του Flynn και αυτό γιατί, η μεγάλη πτώση είχε αρχίσει σε αρκετές χώρες πριν από την έκρηξη της γενετικής AI. Υπάρχουν όμως ήδη ενδείξεις ότι η υπερβολική χρήση εργαλείων AI συνδέεται με «γνωστική μεταφόρτωση», δηλαδή με την ανάθεση της νοητικής προσπάθειας στο σύστημα. Μάλιστα πρόσφατες μελέτες έχουν συσχετίσει μεγαλύτερη εξάρτηση από AI με χαμηλότερες επιδόσεις στην κριτική σκέψη, αν και απαιτείται πολύ περισσότερη έρευνα για να αποδειχθούν αιτιακές σχέσεις.
Το βαθύτερο πρόβλημα, επομένως, ίσως δεν είναι η AI αλλά ο τρόπος με τον οποίο οργανώνουμε τη σχέση μας με την πληροφορία. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν πάσχει από έλλειψη πληροφορίας. Πάσχει όμως από υπερπληροφόρηση. Καταναλώνει ειδήσεις, εικόνες, βίντεο, ειδοποιήσεις και απόψεις με ταχύτητα μεγαλύτερη από την ικανότητά του να τα αξιολογήσει. Έτσι λοιπόν, η πληροφορία παύει να είναι γνώση και γίνεται ροή.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο, γεννιέται η «τέχνη της προσποίησης» η οποία λέει: γνωρίζω επειδή μπορώ να αναζητήσω, καταλαβαίνω επειδή μπορώ να αναπαράγω και ακόμη έχω άποψη επειδή έχω πρόσβαση σε άπειρες απόψεις. Το καινούργιο μπορεί να εμφανίζεται ως ρήξη, ενώ συχνά είναι απλώς το κρυπτόγραμμα του παλιού.
Εδώ βρίσκεται η «ομοιωματική της διαφοράς», ότι όλα φαίνεται να αλλάζουν, ενώ οι βασικές σχέσεις εξουσίας μπορούν να παραμένουν ίδιες. Το νέο γίνεται ίδιο με το παλιό, αλλά σε νέα μορφή. Η πλατφόρμα αντικαθιστά το γραφείο, ο αλγόριθμος το γραφειοκράτη, η προσωποποιημένη ροή την παλιά προπαγάνδα, η αυτοματοποίηση την παλιά πειθαρχία. Το Άλλο λοιπόν, μέσα Ίδιο
Και ο πολίτης; Ο πολίτης ουδετεροποιείται. Δεν χρειάζεται πλέον να του απαγορεύσεις να σκέφτεται, αρκεί να δημιουργήσεις ένα περιβάλλον όπου η σκέψη γίνεται περιττή, κουραστική ή αόρατη. Η εξουσία μετακινείται από την εντολή στην αρχιτεκτονική του συστήματος. Δηλαδή, από το «κάνε αυτό» στο «έτσι είναι σχεδιασμένο το περιβάλλον ώστε να κάνεις αυτό».
Αυτό είναι το πολιτικό νόημα της τεχνοπολιτικής. Δεν έχουμε απλώς τεχνολογία μέσα στην πολιτική, αλλά έχουμε υβρίδια τεχνητών συστημάτων, αλγορίθμων, οικονομικών κινήτρων και πολιτικών πρακτικών που παράγουν νέες μορφές εξουσίας.
Το αντίστροφο φαινόμενο Flynn, λοιπόν, δεν πρέπει να διαβαστεί ως καταδίκη μιας γενιάς. Πρέπει να διαβαστεί ως καθρέφτης μιας κοινωνίας. Αν οι νεότεροι δυσκολεύονται περισσότερο να συγκεντρωθούν, να διαβάσουν βαθιά, να επεξεργαστούν σύνθετα προβλήματα ή να διακρίνουν την πληροφορία από τη γνώση, τότε το ερώτημα δεν είναι μόνο τι έπαθαν οι νέοι.
Είναι κυρίως τι τους προσφέραμε ως περιβάλλον σκέψης.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης να μην είναι να κατασκευάσουμε μηχανές που σκέφτονται σαν άνθρωποι. Είναι να μη φτάσουμε στο σημείο όπου οι άνθρωποι θα σκέφτονται σαν μηχανές και ακόμη χειρότερα, θα θεωρούν ότι αυτό είναι πρόοδος.
Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
