Του Σωκράτη Αργύρη
Η ανθρώπινη αναζήτηση της αρχής των πραγμάτων εκφράζεται με πολλούς τρόπους: θρησκευτικά, φιλοσοφικά, επιστημονικά και πολιτικά. Από την αρχαιότητα έως σήμερα, οι άνθρωποι προσπαθούν να κατανοήσουν πώς γεννιούνται τα πράγματα, πώς εμφανίζεται η τάξη μέσα στο χάος και ποια είναι η αφετηρία κάθε δημιουργίας.
Στη Γένεση, η πρώτη ενέργεια της δημιουργίας εκφράζεται με τη φράση: «Γεννηθήτω φως». Το φως που γεννιέται δεν είναι μόνο φυσικό φαινόμενο· είναι η θεμελιώδης τάξη που καθιστά δυνατή τη ζωή και τη διακριτή ύπαρξη πραγμάτων. Στο κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο, η αρχή αποκτά πνευματικό χαρακτήρα: «Εν αρχή ην ο Λόγος». Ο Λόγος δεν είναι απλή λέξη· είναι η δύναμη που μετατρέπει την πιθανότητα σε πραγματικότητα και καθιστά δυνατή την εκδήλωση του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε.
Στην πολιτική, η έννοια της «αρχής» παίρνει άλλο νόημα. Πρόσφατα, ο Αλέξης Τσίπρας χρησιμοποίησε τη μεταφορά του «πολιτικού Big Bang». Η ομιλία του υπονοεί ότι η πολιτική σκηνή χρειάζεται ανανέωση, ότι πρέπει να γεννηθεί κάτι νέο, όπως το φως στη Γένεση ή ο Λόγος στο κατά Ιωάννη. Αν μεταφράσουμε τις θεολογικές φράσεις σε πολιτική γλώσσα, μπορούμε να πούμε:
Στη Γένεση το «Γεννηθήτω φως» μεταφράζεται σε «Γεννηθήτω νέο κόμμα» ή «Γεννηθήτω νέα πολιτική πραγματικότητα». Στο κατά Ιωάννη, «Εν αρχή ην ο Λόγος» εννοεί «Εν αρχή είναι ο δικός μου Λόγος», δηλαδή η ηγετική θεώρηση που θέλει να καθορίσει την αρχή μιας νέας πολιτικής φάσης.
Η κβαντική φυσική μάς διδάσκει ότι η αρχή δεν είναι ποτέ απόλυτο μηδέν. Πριν από το Big Bang υπήρχε ένα πεδίο πιθανότητας: οι ιδιότητες του χώρου, του χρόνου και της ύλης δεν είχαν καθοριστεί. Το φως ή ο Λόγος δεν εμφανίζονται από το τίποτα· είναι η κατάρρευση μιας υπέρθεσης δυνατοτήτων σε παρατηρήσιμη πραγματικότητα. Ο χρόνος είναι ίδιο προϊόν της διαδικασίας δημιουργίας. Στη θεωρία της κβαντικής βαρύτητας βρόχων (Loop Quantum Gravity), ο χρόνος και ο χώρος έχουν κοκκώδη δομή (κοκκώδης δομή σημαίνει ότι ο χώρος και ο χρόνος, σε απειροελάχιστες κλίμακες, δεν είναι συνεχείς αλλά αποτελούνται από “ελάχιστες μονάδες” — μικροσκοπικά κβάντα, όπως ακριβώς η ύλη και η ενέργεια αποτελούνται από άτομα και φωτόνια) και το Big Bang δεν είναι μοναδική στιγμή, αλλά μετάβαση από μια προηγούμενη φάση συστολής (Big Bounce).
Το φως, ως ηλεκτρομαγνητικό κύμα που αποτελείται από φωτόνια, εμφανίζεται σε μικρές ποσότητες — κβάντα — που καθορίζουν τη συμπεριφορά του στο σύμπαν. Το σύμπαν δεν «γεννιέται» στιγμιαία· η δημιουργία είναι αποτέλεσμα πολύπλοκων διαδικασιών και δυναμικών πεδίων.
Όπως έχει γράψει ο Σπινόζα στο Tractatus TheologicoPoliticus, η αφετηρία κάθε δημιουργίας —φυσικής ή πολιτικής— δεν βρίσκεται στις προφητικές διακηρύξεις ή στους μεγάλους Λόγους.
Η αρχή κάθε πράγματος δεν είναι αυθαίρετη· κάθε εκδήλωση, φυσική ή ανθρώπινη, υπακούει σε αιτιότητα και αναγκαιότητα. Ο Λόγος, στη θεολογική παράδοση, αντιστοιχεί στη λογική αιτία του σύμπαντος· στη σφαιρική πολιτική σκέψη του Τσίπρα, αυτό θα μπορούσε να μεταφραστεί ως η «λογική» που υποτίθεται ότι καθοδηγεί την ανανέωση. Αλλά όπως ο Σπινόζα τονίζει, η πραγματική δύναμη δεν έγκειται στις λέξεις αλλά στη γνώση της φύσης των πραγμάτων και στη δράση σύμφωνα με αυτήν.
Μεταφέροντας αυτή τη γνώση στην πολιτική, η ανάδυση μιας νέας πολιτικής δύναμης δεν σημαίνει απόλυτη ρήξη με το παρελθόν. Η νέα πολιτική δομή αναδύεται μέσα από προηγούμενες συνθήκες: ιστορικές εμπειρίες, οργανωτικές υποδομές, κοινωνικές προσδοκίες, κρίσεις και αστάθειες. Όπως η κοσμική δημιουργία απαιτεί πεδίο πιθανότητας, έτσι και η πολιτική δημιουργία χρειάζεται ένα «πεδίο δυνατοτήτων» — κοινωνική ωριμότητα, θεσμούς, ηγετική παρουσία και οργανωτικά δίκτυα.
Η σύγκριση με τη Γένεση και το κατά Ιωάννη δείχνει ότι τόσο στο φυσικό όσο και στο πολιτικό πεδίο, η δημιουργία δεν είναι αυθαίρετη. Το φως εμφανίζεται ως αποτέλεσμα του Λόγου, και η πολιτική δύναμη αναδύεται από συνδυασμό συνθηκών, ανθρώπινου δυναμικού και θεσμικής υποδομής. Η μεταφορά σε Big Bang δεν αρκεί· απαιτεί «ενεργειακή πυκνότητα», δηλαδή πρόσωπα, θεσμούς και κοινωνική νομιμοποίηση. Χωρίς αυτά, η αλλαγή παραμένει ρητορικό σχήμα.
Η φυσική μάς διδάσκει επίσης την ύπαρξη της σκοτεινής ύλης, που συγκρατεί τις δομές του σύμπαντος χωρίς να φαίνεται. Στην πολιτική, το αντίστοιχο είναι οι υποβόσκουσες κοινωνικές δυνάμεις: συλλογικές μνήμες, ασυνείδητες προσδοκίες, κοινωνικά τραύματα. Αυτές οι δυνάμεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα οποιασδήποτε πολιτικής προσπάθειας. Ακραίες κρίσεις, όπως οι «μαύρες τρύπες» στο σύμπαν, απορροφούν πολιτική ενέργεια αλλά μπορούν να οδηγήσουν σε αναδιοργάνωση και νέα τάξη, αρκεί να υπάρχουν ηγεσία και θεσμοί που συγκρατούν τη δυναμική.
Συνολικά, η σύγκριση Γένεσης – κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο – Big Bang – πολιτικής μεταφοράς Τσίπρα δείχνει ότι η δημιουργία, φυσική ή πολιτική, δεν ξεκινά ποτέ από απόλυτο μηδέν. Υπάρχει πάντα ένα πεδίο δυνατοτήτων και συσσωρευμένες δυνάμεις που καθορίζουν την εκδήλωση. Το φως γεννιέται από τον Λόγο, όπως η νέα πολιτική δύναμη αναδύεται μέσα από ιστορικές, κοινωνικές και οργανωτικές πιθανότητες.
Και, βέβαια, ο Τσίπρας δεν ξεκαθάρισε πόσο χρόνο υπολογίζει να του πάρει αυτή η «πολιτική δημιουργία». Αλλοίμονο στους Έλληνες να περιμένουν εκατομμύρια χρόνια, όπως χρειάστηκε από το Big Bang μέχρι τη Γη όπως την ξέρουμε, για να δουν μια νέα πολιτική πραγματικότητα να αναδύεται!
