Του Απόστολου Λουλουδάκη
Η μεταφυσική των ελληνικών δημοσκοπήσεων δεν αποτελεί μια απλή στατιστική αποτύπωση της κοινής γνώμης, αλλά μια τελετουργική διαδικασία παραγωγής πολιτικής πραγματικότητας. Στο σύγχρονο ελληνικό πολιτικό σκηνικό, οι μετρήσεις της κοινής γνώμης έχουν πάψει προ πολλού να λειτουργούν ως καθρέφτης της κοινωνίας. Αντίθετα, λειτουργούν ως ένας ιδιότυπος άμβωνας, όπου η πίστη των ψηφοφόρων δοκιμάζεται, επιβεβαιώνεται και τελικά αποσυνδέεται από την υλική πραγματικότητα των πεπραγμένων της εκάστοτε εξουσίας. Το φαινόμενο της άκαμπτης, σχεδόν θρησκευτικής προσκόλλησης σε πολιτικές παρατάξεις, παρά την πασίδηλη αποτυχία των πολιτικών τους σε κρίσιμους τομείς όπως η οικονομία, η κοινωνική πρόνοια και οι θεσμοί, προκαλεί εύλογα ερωτήματα. Τι συμβαίνει πραγματικά πίσω από τους αριθμούς και πώς μπορεί να ερμηνευτεί αυτή η μεταφυσική ανθεκτικότητα των ποσοστών, η οποία αγγίζει τόσο τους ασκούντες την εξουσία όσο και το ίδιο το πολιτικό προσωπικό που τις καταναλώνει;
Για να κατανοήσουμε αυτή την ιδιότυπη ανοσία των πολιτικών παρατάξεων απέναντι στη φθορά της διακυβέρνησης, πρέπει να αναλύσουμε τη φύση της πολιτικής ταυτότητας στην Ελλάδα. Η κομματική ένταξη ή ευθυγράμμιση δεν βιώνεται ως μια ορθολογική επιλογή που βασίζεται σε μια σχέση κόστος-οφέλους ή σε μια αυστηρή αξιολόγηση του κυβερνητικού έργου. Αντίθετα, λειτουργεί ως ένα βαθύτατο υπαρξιακό και πολιτισμικό στοιχείο του ατόμου. Η ψήφος δεν είναι ένα εργαλείο ελέγχου της εξουσίας, αλλά μια πράξη επιβεβαίωσης του ανήκειν. Σε μια κοινωνία που ιστορικά δομήθηκε γύρω από έντονες διαιρετικές τομές, η υποστήριξη ενός κόμματος αποτελεί μέρος της προσωπικής και οικογενειακής μυθολογίας. Έτσι, όταν μια δημοσκόπηση καταγράφει τη σταθερότητα ενός ποσοστού παρά την έξαρση της ακρίβειας ή την κατάρρευση του κοινωνικού κράτους, δεν αποτυπώνει την ικανοποίηση των πολιτών, αλλά την άρνησή τους να αποκηρύξουν την ταυτότητά τους.
Αυτή η αποσύνδεση της δημοσκοπικής συμπεριφοράς από τα πεπραγμένα τροφοδοτείται συστηματικά από έναν εξελιγμένο μηχανισμό επικοινωνιακής διαχείρισης. Τα σύγχρονα επιτελεία εξουσίας, σε στενή συνεργασία με τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης, έχουν αναγάγει τη στατιστική σε εργαλείο ψυχολογικών επιχειρήσεων. Οι δημοσκοπήσεις δεν παρουσιάζονται ως εργαλεία κοινωνιολογικής έρευνας, αλλά ως προφητείες που αυτοεκπληρώνονται. Η συνεχής επανάληψη συγκεκριμένων τάσεων και προβαδισμάτων δημιουργεί ένα αίσθημα ιστορικής νομοτέλειας. Ο ψηφοφόρος εγκλωβίζεται σε μια ψυχολογική κατάσταση όπου η αλλαγή της γνώμης του φαντάζει μάταιη, καθώς το συλλογικό υποσυνείδητο έχει ήδη πειστεί για το αναπόφευκτο του αποτελέσματος. Η πολιτική έτσι μετατρέπεται από πεδίο σύγκρουσης ιδεών και προγραμμάτων σε ένα θέαμα προκαθορισμένων συσχετισμών, όπου η μόνη ορθολογική στάση για τον πολίτη είναι η προσκόλληση στον ισχυρότερο ή στον λιγότερο κακό της δικής του ιδεολογικής φυλής.
Η βαθύτερη ερμηνεία αυτού του φαινομένου βρίσκεται στη μετάβαση από την πολιτική της αντιπροσώπευσης στην πολιτική της ταύτισης. Στο παρελθόν, τα κόμματα εξουσίας αντλούσαν τη νομιμοποίησή τους από την ικανότητά τους να διανέμουν πόρους, να δημιουργούν δίκτυα προστασίας και να υπόσχονται κοινωνική κινητικότητα. Στη σημερινή εποχή της ύστερης μετα-δημοκρατίας, όπου οι μακροοικονομικές αποφάσεις λαμβάνονται σε υπερεθνικά κέντρα και τα περιθώρια άσκησης αυτόνομης εθνικής πολιτικής είναι περιορισμένα, τα κόμματα αδυνατούν να προσφέρουν ουσιαστικές υλικές βελτιώσεις στην πλειονότητα των πολιτών. Για να επιβιώσουν, μετατοπίζουν το πεδίο της αντιπαράθεσης από το υλικό στο συμβολικό. Η πολιτική μάχη δεν δίνεται για το ποιος μπορεί να διοικήσει καλύτερα το νοσοκομείο ή το σχολείο, αλλά για το ποιος εκπροσωπεί την κανονικότητα, την πρόοδο ή την αντίσταση. Σε αυτό το συμβολικό πεδίο, τα πεπραγμένα είναι δευτερευούσης σημασίας. Ένα σκάνδαλο ή μια αποτυχία δεν εκλαμβάνεται ως απόδειξη ανικανότητας, αλλά ως μια ασύμμετρη επίθεση από τους ιδεολογικούς αντιπάλους, γεγονός που συσπειρώνει ακόμα περισσότερο τη βάση της παράταξης.
Αυτή η μεταφυσική διάσταση δεν αφορά όμως μόνο τους ψηφοφόρους, αλλά διαποτίζει την ίδια την ψυχοσύνθεση του ελληνικού πολιτικού προσωπικού, το οποίο έχει αναπτύξει μια βαθιά αλλοτριωμένη σχέση με την εξουσία. Για τον Έλληνα πολιτικό, η δημοσκόπηση δεν αποτελεί πλέον έναν οδηγό για την κατανόηση των κοινωνικών αναγκών, αλλά ένα μεταφυσικό τοτέμ λατρείας και τρόμου. Οι πολιτικοί αρχηγοί και τα επιτελεία τους δεν ασκούν πολιτική με βάση ένα μακροπρόθεσμο όραμα, αλλά με βάση τα ευρήματα της εβδομάδας, ερμηνεύοντας τις διακυμάνσεις των δεκαδικών ψηφίων ως σημάδια εύνοιας ή οργής των θεών της κοινής γνώμης. Η λήψη αποφάσεων παραλύει και η πολιτική πράξη απογυμνώνεται από το περιεχομένό της, αναγόμενη σε μια διαρκή, αγωνιώδη διαχείριση των εντυπώσεων. Όταν οι πολιτικοί βλέπουν τα ποσοστά τους να παραμένουν σταθερά παρά την κοινωνική δυσαρέσκεια, αναπτύσσουν μια αλαζονική ανοσία: πιστεύουν ότι η επικοινωνιακή στρατηγική είναι επαρκής για να υπερνικήσει την υλική πραγματικότητα, χρησιμοποιώντας τη στατιστική ως το απόλυτο άλλοθι της αποτυχίας τους.
Η πιο καθαρή και επίκαιρη εκδήλωση αυτής της πολιτικής αλχημείας αποτυπώνεται ανάγλυφα στις πρόσφατες μετρήσεις του Αυγούστου του 2026, όπου ένα πολιτικό σχήμα υπό διαμόρφωση, η Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη (ΕΛ.Α.Σ.) υπό τον Αλέξη Τσίπρα, καταγράφει εξαρχής μια εντυπωσιακή δυναμική της τάξης του 14,5% στην πρόθεση ψήφου. Πώς ερμηνεύεται ορθολογικά το γεγονός ότι ένα κόμμα που δεν διαθέτει ακόμη πλήρως συγκροτημένες τοπικές δομές, ολοκληρωμένο κυβερνητικό πρόγραμμα ή ψηφοδέλτια, αναδεικνύεται άμεσα σε δεύτερη πολιτική δύναμη της χώρας; Εδώ ακριβώς κρύβεται η μεταφυσική του Κενού Χώρου και η βαθιά ριζωμένη ανάγκη της ελληνικής κοινωνίας για έναν πολιτικό Μεσσία. Το ποσοστό αυτό δεν αποτελεί ψήφο ορθολογικής αξιολόγησης, αλλά την προβολή μιας συλλογικής επιθυμίας για τη δημιουργία ενός αντίπαλου δέους απέναντι στην κυβερνητική κυριαρχία. Ο πολιτικός αρχηγός επιστρέφει στην κεντρική σκηνή ως ένα άδειο δοχείο, μέσα στο οποίο οι απογοητευμένοι πολίτες εναποθέτουν τις προσδοκίες τους, προσπερνώντας με μια πράξη πολιτικής αμνηστίας τα πεπραγμένα του παρελθόντος.
Αυτή η επιστροφή λειτουργεί στο συλλογικό ασυνείδητο ως μια διαδικασία πνευματικής κάθαρσης. Η προσωρινή αποχή από την πρώτη γραμμή λειτούργησε ως κολυμβήθρα του Σιλωάμ, απαλλάσσοντας το πρόσωπο από τις αμαρτίες της προηγούμενης κυβερνητικής θητείας. Παράλληλα, η ραγδαία εξαΰλωση των προηγούμενων κομματικών σχηματισμών της αριστεράς αποδεικνύει ότι η πίστη στην Ελλάδα παραμένει αυστηρά προσωποπαγής. Οι ψηφοφόροι δεν μετακινούνται με βάση προγραμματικές συγκλίσεις, αλλά μεταφέρουν αυτούσια τη θρησκευτική τους προσκόλληση από το παλιό τέμασμα στο καινούργιο. Οι ίδιες οι εταιρείες δημοσκοπήσεων, εισάγοντας ένα υπό διαμόρφωση σχήμα στα ερωτηματολόγιά τους, δεν κατέγραψαν απλώς μια τάση, αλλά τη δημιούργησαν εκ του μηδενός, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο τους ως οργανικών διαμορφωτών της πολιτικής γεωγραφίας.
Αυτό το παράδοξο φαινόμενο, όπου η βάση εγκαταλείπει μαζικά τον ΣΥΡΙΖΑ αλλά μετακινείται τυφλά σε ένα κόμμα-φάντασμα χωρίς καν να γνωρίζει την ηγετική του ομάδα, αποκαλύπτει τη λειτουργία της πολιτικής μόλυνσης του κομματικού brand. Μέσα από τη μακρά περίοδο της εσωστρέφειας, των διασπάσεων και της δημόσιας απαξίωσης, ο ΣΥΡΙΖΑ υπέστη μια ανεπανόρθωτη συμβολική φθορά. Στα μάτια των υποστηρικτών του, το όνομα του κόμματος μολύνθηκε από την ήττα και τη γελοιοποίηση. Το να παραμείνουν εκεί σήμαινε ότι αποδέχονται την ταυτότητα του ηττημένου. Η αποχώρηση, επομένως, δεν είναι ιδεολογική προδοσία, αλλά μια πράξη ψυχολογικής αυτοσυντήρησης και αναζήτησης ενός άσπιλου καταφυγίου.
Σε αυτή την ψυχολογική δυναμική, το γεγονός ότι ο κόσμος δεν γνωρίζει την ηγετική ομάδα ή τα στελέχη του νέου σχήματος δεν λειτουργεί ως μειονέκτημα, αλλά ως το απόλυτο μεταφυσικό πλεονέκτημα. Η γοητεία του αδιατύπωτου και του ανέγγιχτου έγκειται στο ότι ένα κόμμα που δεν έχει ακόμη υλική υπόσταση δεν μπορεί να απογοητεύσει. Στην παρούσα φάση της βαθιάς απαξίωσης του πολιτικού συστήματος, το άγνωστο εξισώνεται ασυνείδητα με το άφθαρτο. Μια γνωστή ηγετική ομάδα θα κουβαλούσε μαζί της παλιές αμαρτίες, εσωκομματικές κόντρες και προσωπικές στρατηγικές. Το ανώνυμο σχήμα επιτρέπει στον ψηφοφόρο να προβάλλει επάνω του τις δικές του, προσωπικές επιθυμίες και προσδοκίες, θεωρώντας το νέο κόμμα καθαρό και απαλλαγμένο από τη γραφειοκρατία των επαγγελματιών της εξουσίας. Για τη βάση, ο συνδετικός κρίκος δεν ήταν ποτέ ο κομματικός μηχανισμός, αλλά το πρόσωπο-τοτέμ του αρχηγού που νοηματοδοτεί τον χώρο. Όταν ο φυσικός ηγέτης μετακινείται, η ιερότητα και η νομιμοποίηση μεταφέρονται αυτόματα, μετατρέποντας το παλιό κόμμα σε άδειο κέλυφος και το νέο σχήμα στον αληθινό ναό της παράταξης.
Μέσα σε αυτή την ομιχλώδη αρχιτεκτονική των ποσοστών, η πιο σκοτεινή και απρόβλεπτη περιοχή είναι η «γκρίζα ζώνη» του «Δεν ξέρω / Δεν απαντώ». Αυτή η δεξαμενή σπάνια αποτελεί μια απλή, τεχνική άρνηση συμμετοχής, αλλά συνιστά μια βαθύτατα πολιτική στάση που χρήζει διπλής ερμηνείας. Από τη μία πλευρά, λειτουργεί συμπερασματικά, ως το προϊόν μιας έντονης εσωτερικής σύγκρουσης του ψηφοφόρου. Ο πολίτης απαντά πρόθυμα στις πρώτες, βιωματικές ερωτήσεις της συνέντευξης, εκφράζοντας οργή για την ακρίβεια ή την κατάρρευση των δημόσιων υποδομών. Όταν όμως καλείται να μεταβολίσει αυτή την οργή σε συγκεκριμένη κομματική επιλογή, εγκλωβίζεται ανάμεσα σε μια κυβέρνηση που τον απογοήτευσε και σε μια αντιπολίτευση που δεν τον εμπνέει, καταφεύγοντας στο «Δεν ξέρω» ως τη μόνη έντιμη διέξοδο από το υπαρξιακό του αδιέξοδο. Από την άλλη πλευρά, η ζώνη αυτή συνιστά μια a priori, συνειδητή άρνηση και μια πράξη «βωβής αντίστασης». Είναι οι πολίτες που αντιλαμβάνονται τη δημοσκόπηση όχι ως καταγραφή, αλλά ως εργαλείο χειραγώγησης των ελίτ, και αρνούνται να προσφέρουν τα δεδομένα τους για την ανακύκλωση του συστήματος. Αυτή η βωβή μάζα κρύβει την πιο επικίνδυνη δυναμική, καθώς συσσωρεύει μια αντισυστημική οργή που ξεφεύγει από τα ραντάρ των επικοινωνιολόγων.
Παράλληλα, δεν πρέπει να υποτιμάται ο ρόλος του κοινωνικού φόβου ως σταθεροποιητικού παράγοντα αυτών των δημοσκοπικών συσχετισμών. Μετά από δεκαετίες συνεχόμενων κρίσεων, η ελληνική κοινωνία διακατέχεται από ένα βαθύ αίσθημα ευαλωτότητας. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η πολιτική αλλαγή συχνά δεν βιώνεται ως ελπίδα, αλλά ως απειλή για την εναπομείνασα σταθερότητα. Οι κυβερνητικοί σχηματισμοί επενδύουν συστηματικά σε αυτόν τον φόβο, παρουσιάζοντας εαυτούς ως τους μοναδικούς εγγυητές της τάξης απέναντι στο χάος. Οι δημοσκοπήσεις, καταγράφοντας αυτή την παθητική αποδοχή της υπάρχουσας κατάστασης, τη μετατρέπουν σε ενεργό πολιτικό κεφάλαιο. Ο πολίτης απαντά στον δημοσκόπο όχι με βάση αυτό που επιθυμεί, αλλά με βάση αυτό που φοβάται λιγότερο. Η μεταφυσική της ψήφου σε αυτή την περίπτωση είναι η μεταφυσική της αυτοσυντήρησης.
Η επιλογή των ερωτήσεων, η διατύπωσή τους και η χρονική στιγμή της δημοσιοποίησης των στοιχείων αποτελούν εργαλεία άσκησης πολιτικής πίεσης. Όταν μια δημοσκόπηση δείχνει ότι μια συγκεκριμένη πολιτική παράταξη διατηρεί τις δυνάμεις της ή ότι ένα νέο σχήμα γεννιέται με έτοιμο ακροατήριο, στέλνει ένα μήνυμα όχι μόνο στην κοινωνία, αλλά και στις οικονομικές και επιχειρηματικές ελίτ. Το μήνυμα είναι σαφές: η διαρρύθμιση της εξουσίας παραμένει ελεγχόμενη και οι εναλλακτικοί πόλοι είναι συγκεκριμένοι και προβλέψιμοι. Αυτό δημιουργεί έναν κύκλο ανατροφοδότησης, όπου η δημοσκοπική ισχύς φέρνει οικονομική και μιντιακή στήριξη, η οποία με τη σειρά της εξασφαλίζει τη διατήρηση της δημοσκοπικής ισχύος, ανεξαρτήτως του τι συμβαίνει στην πραγματική οικονομία ή στην καθημερινότητα των πολιτών.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο παραδοσιακός ορισμός της δημοκρατικής λογοδοσίας ακυρώνεται. Στην κλασική δημοκρατική θεωρία, η αποτυχία μιας κυβέρνησης οδηγεί στην τιμωρία της μέσω της κάλπης και, ενδιαμέσως, στη μείωση των ποσοστών της στις μετρήσεις. Στην ελληνική μεταφυσική πραγματικότητα, η αποτυχία συχνά μεταβολίζεται σε αναγκαιότητα. Η ρητορική του «δεν υπάρχει εναλλακτική λύση» γίνεται το απόλυτο δόγμα που δικαιολογεί κάθε υπαναχώρηση και κάθε διάψευση προσδοκιών. Οι ψηφοφόροι, εγκλωβισμένοι σε ένα πολιτικό τοπίο όπου οι εναλλακτικές προτάσεις είτε παρουσιάζονται ως ανέφικτες είτε έχουν ήδη δοκιμαστεί και αποτύχει, επιλέγουν τη στρατηγική της κυνικής παραίτησης. Συνεχίζουν να υποστηρίζουν την παράταξή τους ή να καταφεύγουν σε δοκιμασμένα πρόσωπα του χθες, όχι επειδή πιστεύουν σε αυτά, αλλά επειδή έχουν πάψει να πιστεύουν στην ίδια την πιθανότητα μιας ουσιαστικής αλλαγής.
Τελικά, αυτό που συμβαίνει στις ελληνικές δημοσκοποιήσεις είναι η αποτύπωση μιας βαθιάς κρίσης εμπιστοσύνης προς το ίδιο το πολιτικό σύστημα, η οποία όμως εκδηλώνεται με έναν παράδοξο τρόπο: όχι μέσω της μαζικής αποστασιοποίησης ή της εξέγερσης, αλλά μέσω μιας παθητικής, σχεδόν μοιρολατρικής ευθυγράμμισης με τους υπάρχοντες ή τους τεχνητά αναγεννημένους πόλους εξουσίας. Η μεταφυσική των ποσοστών κρύβει πίσω της μια κοινωνία κουρασμένη, η οποία έχει μάθει να επιβιώνει μέσα στην αντίφαση. Οι πολίτες βιώνουν την υποβάθμιση της ζωής τους σε καθημερινή βάση, αλλά όταν καλούνται να απαντήσουν στο τηλέφωνο του δημοσκόπου, επιστρέφουν στα ασφαλή χαρακώματα της κομματικής τους ταυτότητας, της αναμονής ενός νέου σωτήρα ή της σιωπηλής άρνησης.
Η ερμηνεία του φαινομένου δεν πρέπει επομένως να αναζητηθεί σε κάποια συλλογική παράνοια ή τυφλότητα, αλλά στους βαθιούς δομικούς, ψυχολογικούς και επικοινωνιακούς μηχανισμούς που καθιστούν την πολιτική ταύτιση ισχυρότερη από την ίδια την εμπειρική πραγματικότητα. Οι αριθμοί των δημοσκοπήσεων δεν λένε ψέματα για το τι σκέφτονται οι Έλληνες εκείνη τη στιγμή, αλλά αποκαλύπτουν πόσο βαθιά έχει εμπεδωθεί η πεποίθηση ότι η πολιτική δεν είναι πλέον το εργαλείο για να αλλάξει η ζωή, αλλά απλώς ένα τελετουργικό επιβίωσης σε έναν κόσμο που αλλάζει ερημήν των πολιτών. Αυτή η κατάσταση πραγμάτων δημιουργεί ένα ιδιότυπο πολιτικό τέλμα, όπου η εξουσία αναπαράγεται χωρίς να χρειάζεται να βελτιώνεται, και η αντιπολίτευση ανακυκλώνεται χωρίς να καταφέρνει να εμπνεύσει. Η δημοκρατία μετατρέπεται σε μια άσκηση διαχείρισης των εντύψεων, όπου ο νικητής κρίνεται όχι στα πεδία της κοινωνικής προσφοράς, αλλά στα εργαστήρια της στατιστικής ανάλυσης και της επικοινωνιακής στρατηγικής. Όσο η πολιτική ταυτότητα παραμένει ένα ζήτημα πίστης και όχι κριτικής αξιολόγησης, η μεταφυσική των δημοσκοπήσεων θα συνεχίσει να κυριαρχεί, προσφέροντας στις πολιτικές παρατάξεις μια μόνιμη ασυλία απέναντι στις συνέπειες των ίδιων τους των πράξεων.