Του Απόστολου Λουλουδάκη
Η πολιτική ζωή του Τσίπρα μοιάζει με πείραμα σε κβαντικό πεδίο: όλα παρατηρούνται, αλλά κανένα αποτέλεσμα δεν είναι οριστικό. Στην πιο γρήγορη Οδύσσεια της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής, οι ρόλοι εναλλάσσονται με σχεδόν θεατρική ταχύτητα· πρωθυπουργός, αρχηγός αντιπολίτευσης, απλός βουλευτής, παρατηρητής χωρίς ευθύνη, συγγραφέας απομνημονευμάτων. Σε κάθε στάδιο, η δράση φαίνεται να ισορροπεί ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία, όπως η γάτα του Σρέντινγκερ μέσα στο κουτί της.
Μέχρι το 2019 κατείχε το ύψιστο αξίωμα. Η εξουσία δεν τον φώτιζε ούτε τον δεσμεύει· ήταν εκεί, παρατηρώντας τους υπουργούς, τις επιτροπές, τα χαρτιά και τις αποφάσεις που υπέγραφε με την ίδια φλεγματική αίσθηση απόστασης με την οποία κάποιος κοιτάζει ένα πείραμα που εξελίσσεται μπροστά του. Οι υπουργοί δούλευαν, οι νόμοι περνούσαν, η χώρα προχωρούσε· και εκείνος καταγραφόταν, σαν να ήταν στοιχείο ενός μεγαλύτερου πειράματος, χωρίς να αναμιγνύεται υπερβολικά, αλλά και χωρίς να μπορεί να αποφύγει την ευθύνη.
Το 2023 έγινε αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης· λίγοι το πρόσεξαν, και ακόμα λιγότεροι θυμήθηκαν ότι κάποτε διόριζε υπουργούς. Η αλλαγή του τίτλου δεν σήμαινε ότι η παρατήρηση είχε σταματήσει· απλώς μετακινήθηκε η γωνία θέασης. Σύντομα παραιτήθηκε από Πρόεδρος και έγινε απλός βουλευτής· δύο χρόνια αργότερα εγκατέλειψε και αυτή τη θέση, κρατώντας ωστόσο τα προνόμια του πρώην πρωθυπουργού, σαν ένας παρατηρητής που διατηρεί το κουτί του και περιμένει να δει τι θα αποκαλυφθεί αν το ανοίξει κανείς.
Στη συνέχεια ήρθε το βιβλίο. Όχι μια τυπική αυτοβιογραφία, ούτε μια προσπάθεια να κολακέψει συνεργάτες. Αντιθέτως, κάθε σελίδα καταγράφει τις αδυναμίες και τις αποτυχίες των υπουργών με σχολαστική ακρίβεια· καμία επιτυχία δεν αναγνωρίζεται. Οι άνθρωποι που κάποτε διόρισε εμφανίζονται σαν πειραματικά αντικείμενα, και η ίδια η κυβέρνηση μοιάζει να είναι ένα σύνολο παρατηρούμενων αποτελεσμάτων, χωρίς την ανάγκη να θεωρηθεί δράση. Η παρατήρηση γίνεται δικαιολογία: ο ίδιος ισχυρίζεται ότι ήταν απλώς ένας παρατηρητής, και ότι τα πάντα στο πολιτικό πεδίο εκτυλίσσονταν ανεξάρτητα από την παρουσία ή τις αποφάσεις του.
Η γάτα του Σρέντινγκερ δεν είναι απλώς μια φιλοσοφική αναλογία· είναι η καρδιά της σάτιρας. Στο κουτί της πολιτικής πραγματικότητας, οι υπουργοί βρίσκονται ταυτόχρονα επιτυχημένοι και αποτυχημένοι, οι πράξεις τους ζωντανές και νεκρές, και η ευθύνη του παρατηρητή ασαφής. Όπως η γάτα που παραμένει αβέβαιη μέχρι να ανοίξει κανείς το κουτί, έτσι και η κυβέρνηση φαίνεται να υπάρχει ταυτόχρονα σε δύο καταστάσεις: από τη μία ενεργός και δυναμική, από την άλλη αποτυχημένη και αδρανής. Ο παρατηρητής συνεχίζει να ισχυρίζεται ότι παρακολουθεί χωρίς να επηρεάζει, απολαμβάνοντας την ειρωνεία της πολιτικής αβεβαιότητας.
Το βιβλίο αφήνει ωστόσο ένα υπονοούμενο· η Οδύσσεια δεν έχει τελειώσει. Οι σελίδες του παρατηρητή ανοίγουν τον δρόμο για ένα νέο ταξίδι· νέους ψηφοφόρους, νέες σελίδες, νέες κινήσεις σε ένα πεδίο όπου τα αποτελέσματα παραμένουν αβέβαια. Η γάτα μπορεί να είναι ζωντανή ή νεκρή, και ο παρατηρητής μπορεί να αποφασίσει να αναλάβει δράση ξανά, αφήνοντας τη δυνατότητα μιας νέας πολιτικής Οδύσσειας ανοικτή, χωρίς ποτέ να δεσμεύεται σε ένα μόνο αποτέλεσμα.
Στα απομνημονεύματα, φαίνεται να προσπαθεί να δημιουργήσει μια εικονική πραγματικότητα μόνο για τον εαυτό του· η πρώτη θητεία παρουσιάζεται σαν σειρά μαθημάτων διακυβέρνησης, και η τωρινή σαν η στιγμή που πήρε το «δίπλωμα»· χωρίς όμως να αποκαλύπτει αν το πέρασε καθαρά ή με σκονάκια. Η πολιτική εμπειρία εμφανίζεται έτσι ως ένα αμφίβολο πείραμα, όπου ο ίδιος ισχυρίζεται ότι παρατηρούσε, ενώ στην πραγματικότητα επέβλεπε και συμμετείχε, αλλά πάντα με την απόσταση του παρατηρητή κβαντικού πεδίου.
Και έτσι ολοκληρώνεται η πιο γρήγορη Οδύσσεια· μια πορεία εξουσίας, παραίτησης, απλότητας και παρατήρησης, όπου η προσωπική ευθύνη διαχέεται στο κβαντικό πεδίο, και η σάτιρα επιβεβαιώνει ότι η πολιτική μπορεί να είναι ταυτόχρονα δράση και παρατήρηση, ζωή και θάνατος, αποφάσεις και αδιαφορία. Στο τέλος, η γάτα παραμένει στο κουτί, και ο παρατηρητής περιμένει, ίσως ήδη σκέφτεται την επόμενη Οδύσσεια.
