Του Απόστολου Λουλουδάκη
Το καλοκαίρι του 2026, η ελληνική δημόσια σφαίρα βρέθηκε αντιμέτωπη με έναν καθρέφτη που δεν επέτρεπε καμία ναρκισσιστική παραμόρφωση. Η πολύωρη τηλεοπτική συνέντευξη του καθηγητή του Στάνφορντ Γιάννη Ιωαννίδη, η οποία αναπαράχθηκε μαζικά στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δεν λειτούργησε απλώς ως μία ακόμη ακαδημαϊκή προειδοποίηση, αλλά ως ένα βαθύ οντολογικό σοκ για το σώμα μιας χώρας που έχει εθιστεί στην εικονική πραγματικότητα της επιτυχίας. Χρησιμοποιώντας τη γλώσσα των σκληρών δεδομένων, της επιδημιολογίας και της στατιστικής, ο Ιωαννίδης δεν έκανε αντιπολίτευση με την παραδοσιακή, ιδεολογική έννοια του όρου· έκανε κάτι πολύ πιο ριζοσπαστικό και, ταυτόχρονα, βαθιά ριζωμένο στην ελληνική ψυχοσύνθεση. Επιχείρησε μια αποδόμηση του υπαρκτού νεοελληνικού κράτους, εισάγοντας όρους όπως η «αχρηστοκρατία» και περιγράφοντας μια κοινωνία που «συνηθίζει το λάθος». Αυτή η ρητορική της άρνησης, η οποία απογυμνώνει το σύστημα από τα επικοινωνιακά του δυτικά προσωπεία για να αποκαλύψει το «καμένο πρόσωπο» της χώρας, συνδέεται άμεσα με μια βαθιά πνευματική και πολιτική παράδοση της καθ’ ημάς Ανατολής: την αποφατική προσέγγιση, μεταφερμένη πλέον από το πεδίο της θεολογίας στο πεδίο της σκληρής πολιτικής πραγματικότητας.
Για να κατανοήσει κανείς το βάθος της δημόσιας συζήτησης που προκάλεσε η παρέμβαση του καθηγητή του Στάνφορντ Γιάννη Ιωαννίδη, πρέπει πρώτα να ορίσουμε το φιλοσοφικό της θεμέλιο: την αποφατική προσέγγιση. Στη θεολογική μας παράδοση, ο «αποφατισμός» είναι η προσέγγιση του Θείου όχι μέσα από θετικούς ορισμούς, αλλά μέσα από την άρνηση. Επειδή η αλήθεια θεωρείται απείρως ανώτερη από τις ανθρώπινες λέξεις, ορίζεται λέγοντας τι δεν είναι.
Μεταφερόμενος στην πολιτική, ο αποφατισμός μετατρέπεται σε μια μέθοδο όπου η ταυτότητα, η αλήθεια και η κριτική δεν συγκροτούνται μέσα από ένα θετικό, χειροπιαστό πρόγραμμα, αλλά αποκλειστικά μέσα από την αποδόμηση, την απόρριψη και την ανάδειξη του ελλείμματος του αντιπάλου. Αυτή η ρητορική της άρνησης, που απογυμνώνει το σύστημα για να αποκαλύψει το «καμένο πρόσωπο» της χώρας, συνδέεται άμεσα με μια βαθιά εθνική μας τάση. Ωστόσο, η δημόσια αυτή αντιπαράθεση, αν αναλυθεί ψύχραιμα, αποκαλύπτει ένα βαθύτερο δομικό αδιέξοδο, καθώς τόσο το κυβερνητικό μοντέλο όσο και η κριτική του καθηγητή αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου παρακμιακού νομίσματος, που αποφεύγουν να αγγίξουν την ουσία μιας τεκμηριωμένης εναλλακτικής πρότασης.
Από τη μία πλευρά, η κυβέρνηση ασκεί μια πολιτική απολύτως εξαρτημένη και διεκπεραιωτική, στερούμενη αυθεντικού εθνικού παραγωγικού οράματος. Το περιβόητο παραγωγικό της μοντέλο, εγκλωβισμένο στις κατευθύνσεις της Έκθεσης Πισσαρίδη, εξαντλείται στη διαχείριση των κοινοτικών κονδυλίων και των προγραμμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η αποτυχία της Έκθεσης Πισσαρίδη στην ελληνική πραγματικότητα είναι δομική και πλήρης. Αντιμετωπίζει την οικονομία εργαστηριακά, ως ένα αποστειρωμένο πεδίο δεικτών, real estate και τουριστικών υπηρεσιών, αγνοώντας προκλητικά ότι η ελληνική αγορά κυριαρχείται σε ποσοστό άνω του 95% από πολύ μικρές επιχειρήσεις που αποκλείονται συστηματικά από τον τραπεζικό δανεισμό. Η νεοφιλελεύθερη εμμονή της Έκθεσης για βίαιη μεγέθυνση των σχημάτων μέσω του αποκλεισμού των μικρών από τους πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, στην πράξη δεν παράγει ούτε καινοτομία ούτε ανταγωνιστικότητα. Παράγει απλώς εγχώρια, κρατικοδίαιτα ολιγοπώλια στην ενέργεια, τις τηλεπικοινωνίες και τις κατασκευές. Αυτή η «καταφατική» πολιτική των εισαγόμενων χρηματοδοτικών εργαλείων μετατρέπει τη χώρα σε έναν απέραντο ξενώνα χαμηλής εξειδίκευσης για εύπορους ξένους και επιτείνει τον δημογραφικό μαρασμό και το brain drain, καθώς η ανάπτυξή της είναι παρασιτική και βασίζεται στις εξαγορές κόκκινων δανείων από funds και όχι στην παραγωγική εκβιομηχάνιση.
Από την άλλη πλευρά, η κριτική του Ιωαννίδη, παρά τη μαθηματική της τεκμηρίωση, εγκλωβίζεται τελικά στα όρια μιας «καλοκαιρινής νυκτερινής βεγγέρας». Σε ένα σκηνικό που θυμίζει σαιξπηρικό δράμα, όπου οι ήρωες θρηνούν πάνω από τα ερείπια του βασιλείου αλλά αδυνατούν να αλλάξουν τη μοίρα του, ο καθηγητής επιδίδεται σε μια εύκολη, σχεδόν αφοριστική αποδόμηση, χωρίς να εισφέρει μια συνολική, δομική και συστημική ανάλυση των αιτιών της κακοδαιμονίας. Καταγγέλλοντας την «αχρηστοκρατία» και τη διαφθορά, αποφεύγει να συγκρουστεί με τις βαθύτερες καπιταλιστικές σχέσεις εξουσίας, το πελατιακό κράτος ως οργανικό συστατικό του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και τις παγκόσμιες γεωπολιτικές ισορροπίες που κρατούν τη χώρα στην περιφέρεια του διεθνούς καταμερισμού εργασίας.
Η ρητορική του παραμένει μια εκ του ασφαλούς περιγραφή των συμπτωμάτων και όχι μια διάγνωση της νόσου. Ενώ αναδεικνύει ορθά το έλλειμμα, αρνείται να αναλάβει το ρίσκο μιας συγκεκριμένης, κοστολογημένης και ιδιοκτησιακά προσδιορισμένης θετικής πρότασης. Λειτουργεί έτσι περισσότερο ως ένας μηχανισμός πνευματικής εκτόνωσης και ψηφιακής κατανάλωσης, παρά ως εφαλτήριο για μια ρεαλιστική πολιτική ανατροπή.
Σε αυτή τη θεατρική ψευδαίσθηση, ο πιο κρίσιμος αλλά και ο πιο υποκριτικός ρόλος ανήκει στο ίδιο το τηλεοπτικό και διαδικτυακό κοινό. Οι θεατές των μέσων κοινωνικής δικτύωσης καταναλώνουν με βουλιμία τους αφορισμούς του καθηγητή, όχι ως ένα έναυσμα για συλλογική δράση, αλλά ως έναν καθρέφτη όπου βλέπουν πάντα τον «Άλλο». Για τον μέσο ψηφιακό πολίτη, οι «άχρηστοι», οι «διεφθαρμένοι» και όσοι «συνήθισαν το λάθος» είναι πάντοτε οι πολιτικοί αντίπαλοι, οι γραφειοκράτες, οι συνάνθρωποί του —ποτέ ο ίδιος. Αυτή η προβολή της ενοχής στον «Άλλο» μετατρέπει τη συνέντευξη σε ένα ανώδυνο λαϊκό δικαστήριο, όπου η κοινωνία αυτοαθωώνεται. Το κοινό χειροκροτεί την αποδόμηση της χώρας από την ασφάλεια της οθόνης του, μετατρέποντας μια επιστημονική προειδοποίηση σε ψηφιακό θέαμα. Έτσι, το κοινό εθίζεται στην ηδονή της καταγγελίας, αποφεύγει να αντικρίσει τη δική του συνυπευθυνότητα στη διατήρηση του πελατιακού συστήματος και την καθημερινή ανοχή του λάθους.
Αυτή η συνάντηση του κυβερνητικού τεχκρατισμού με την ακαδημαϊκή καταστροφολογία και την ψηφιακή αυτοαθώωση του κοινού, αναδεικνύει την επικαιρότητα των «Οξυρρύγχειων Παπύρων» του Κωνσταντίνου Τσάτσου. Μέσα από το ιδιοφυές αυτό φιλοσοφικό κατασκεύασμα, ο Τσάτσος έδειχνε πώς οι Έλληνες γοητεύονται διαχρονικά από τη φρασεολογία που ακυρώνει το υπάρχον, που αναδεικνύει το λάθος και που αρνείται να δεσμευτεί σε πειθαρχημένες διαδικασίες οικοδόμησης. Ο Έλληνας πολίτης βρίσκει μια περίεργη, σχεδόν λυτρωτική παρηγοριά στην καθαρότητα της διάγνωσης του Ιωαννίδη, επειδή αυτή η καθολική, αποφατική απόρριψη του συστήματος τον απαλλάσσει από την προσωπική ευθύνη της δράσης. «Αφού τίποτα δεν λειτουργεί, γιατί να προσπαθήσω εγώ;» γίνεται το σιωπηλό συμπέρασμα μιας κοινωνίας που καταναλώνει την καταγγελία ως άλλοθι για τη δική της παραίτηση. Η αποφατική οδός στη θεολογική της αφετηρία οδηγεί στη μυστική ένωση με το Θείο μέσω της σιωπής και της ταπεινότητας. Στο πεδίο της πολιτικής όμως, αν δεν συνοδεύεται από μια πρόταση θεσμικής συγκρότησης, κινδυνεύει να διολισθήσει στον απόλυτο μηδενισμό, στην αδράνεια και την ιδιώτευση.
Η κριτική του Ιωαννίδη αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάθος αν εξεταστεί υπό το πρίσμα της παγκόσμιας κρίσης των δυτικών φιλελεύθερων δημοκρατιών. Η Ελλάδα, ως το μόνιμο πειραματόζωο των μεταμοντέρνων πολιτικών κρίσεων, βιώνει πρώτη τα συμπτώματα μιας μετα-δημοκρατίας, όπου οι θεσμοί διατηρούνται μόνο ως επικοινωνιακά κελύφη. Η «αχρηστοκρατία» δεν είναι ελληνική αποκλειστικότητα· είναι το αποτέλεσμα της επικράτησης των τεχνοκρατικών ελίτ που στερούνται πολιτικού οράματος και κοινωνικής γείωσης. Η διαφορά είναι ότι στην Ελλάδα, η έλλειψη αυτή δεν καλύπτεται καν από τη στοιχειώδη διοικητική επάρκεια που συναντά κανείς σε άλλες δυτικές χώρες. Όταν ο καθηγητής επισημαίνει ότι συνηθίσαμε το λάθος και το θεωρούμε φυσιολογικό, περιγράφει τη διαδικασία της «κανονικοποίησης της κρίσης». Το τρένο που συγκρούεται, το δάσος που καίγεται μέχρι τη θάλασσα, το νοσοκομείο όπου οι ασθενείς πεθαίνουν στους διαδρόμους, δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως δομικές αποτυχίες που απαιτούν την παραίτηση και την αναμόρφωση του συστήματος, αλλά ως στατιστικές αναποδιές μιας αναγκαίας καθημερινότητας.
Αυτό που πραγματικά κλόνισε τα θεμέλια του δημόσιου λόγου στη συνέντευξη του Ιωαννίδη ήταν η απογύμνωση του κυβερνητικού αφηγήματος περί «εξωστρέφειας» και «success story». Η επίσημη πολιτική ρητορική των τελευταίων ετών βασίζεται σε μια καταφατική, σχεδόν θρησκευτική πίστη στους δείκτες της Μακροοικονομίας, στις ξένες επενδύσεις στο real estate και στον τουρισμό ως τη μοναδική βαριά βιομηχανία της χώρας. Ο Ιωαννίδης, χρησιμοποιώντας την επιστημονική του ιδιότητα, απέδειξε ότι αυτή η ανάπτυξη είναι παρασιτική και δεν μεταφράζεται σε ευημερία για τη βάση της κοινωνικής πυραμίδας, ούτε σε θωράκιση του ανθρώπινου κεφαλαίου. Η Ελλάδα μετατρέπεται σε μια χώρα χαμηλής εξειδίκευσης, ένας απέραντος ξενώνας για εύπορους ξένους, ενώ το δικό της επιστημονικό δυναμικό συνεχίζει να μεταναστεύει. Αυτή η διαπίστωση μετατρέπει την αποφατική πολιτική σε ένα εργαλείο αποικιακής αποδόμησης: δείχνει ότι πίσω από τα λαμπερά φώτα των συνεδρίων και των βραβεύσεων κρύβεται μια χώρα σε δημογραφικό και πνευματικό ακρωτηριασμό.
Η σύνδεση με το κείμενο του Κωνσταντίνου Τσάτσου ( Ακαδημαϊκός , πολιτικός της συντηρητικής παράταξης , ο πρώτος πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας μετά την μεταπολίτευση) γίνεται εδώ απόλυτα επίκαιρη. Ο Μενένιος Άππιος σημείωνε ότι οι Έλληνες είναι ανίκητοι στην κριτική, αλλά ανίκανοι στη διοίκηση, επειδή η ίδια η φύση του πολιτικού τους λόγου είναι ανταγωνιστική και όχι συνθετική. Ο Ιωαννίδης, ωστόσο, δεν είναι ένας απλός καταγγέλλων ρήτορας· είναι ένας επιστήμονας που θέτει τα δεδομένα ως τη μοναδική δυνατή βάση για μια νέα «κατάφαση». Η δική του αποφατική στάση είναι το αναγκαίο πρώτο στάδιο —το στάδιο του καθαρμού. Για να μπορέσει η Ελλάδα να οικοδομήσει κάτι υγιές, πρέπει πρώτα να παραδεχθεί το μέγεθος της ασθένειας. Η διάδοση των απόψεών του στο διαδίκτυο δείχνει ότι ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας, πέρα από κομματικές περιχαρακώσεις, διψάει για αυτή την αλήθεια, ακόμη κι αν είναι επώδυνη. Η κοινή γνώμη έχει κουραστεί από τους επαγγελματίες της αισιοδοξίας και τους εργολάβους των υποσχέσεων· βρίσκει μια περίεργη, σχεδόν λυτρωτική παρηγοριά στην καθαρότητα της διάγνωσης του .
Η διάγνωση του Έλληνα επιστήμονα στερείται θεραπευτικής αγωγής για τον ασθενή που είθισται στην μάχιμη ιατρική..
Ακολουθεί η κατάθεση μιας τεκμηριωμένης αντι-πρότασης απέναντι στην ανίκανη κατάφαση του Μαξίμου και στη στείρα άρνηση της ακαδημαϊκής αποδόμησης, δεν εισηγείται έναν παρωχημένο, δογματικό κρατισμό, αλλά έναν παραγωγικό ορθολογισμό βασισμένο σε δοκιμασμένες και επιτυχημένες πρακτικές άλλων ευρωπαϊκών οικονομιών. Πρόκειται για μοντέλα χωρών που έχουν οικοδομήσει μια εύρωστη παραγωγική βάση και όχι μια οικονομία εξαρτημένη από τις ευρωπαϊκές επιδοτήσεις. Η πρόταση αυτή διαρθρώνεται σε τέσσερις απαρέγκλιτους άξονες:
Ανάκτηση του Στρατηγικού Δημοσίου Ελέγχου στις Υποδομές:
Η απάντηση στην παρασιτική διαχείριση των κοινοτικών κονδυλίων βρίσκεται στην υιοθέτηση του μοντέλου που εφαρμόζουν χώρες όπως η Γαλλία (μέσω της πλήρους κρατικοποίησης της EDF για τον έλεγχο της ενέργειας) και η Νορβηγία (όπου το κράτος διατηρεί την ιδιοκτησία των φυσικών πόρων και των δικτύων μέσω της Equinor). Η Ελλάδα οφείλει να ανακτήσει τον στρατηγικό έλεγχο στους πυλώνες της ενέργειας, των δικτύων, του νερού και των μεταφορών. Οι υποδομές αυτές πρέπει να λειτουργούν ως εγγυητές χαμηλού σταθερού κόστους για την κοινωνία και την εγχώρια βιομηχανία, διασφαλίζοντας την εθνική κυριαρχία απέναντι στα κερδοσκοπικά ολιγοπώλια.Σχεδιασμένη
Εκβιομηχάνιση και Διασύνδεση της Γνώσης με την Παραγωγή:
Η χώρα πρέπει να απεγκλωβιστεί από τη μονοκαλλιέργεια του τουρισμού και να ακολουθήσει τα πρότυπα της Γερμανίας ή της Σουηδίας, όπου η έρευνα χρηματοδοτείται για να παράγει χειροπιαστά προϊόντα και όχι απλώς υπηρεσίες. Η πρόταση επιβάλλει τη θεσμική διασύνδεση των Δημόσιων Πανεπιστημίων απευθείας με την πρωτογενή παραγωγή και την εγχώρια μεταποίηση. Τα χρηματοδοτικά εργαλεία και το Ταμείο Ανάκαμψης πρέπει να κατευθύνονται αποκλειστικά σε επιχειρηματικά σχήματα που δημιουργούν εγχώρια προστιθέμενη αξία και τεχνολογία. Μόνο με αυτή τη δομική στροφή, η ανακοπή του brain drain θα μετατραπεί σε πραγματικότητα, προσφέροντας στο επιστημονικό δυναμικό τη δυνατότητα να γίνει ο πραγματικός μοχλός μιας αυθεντικά αυτόνομης οικονομίας.
Θεσμική Αντί-αχρηστοκρατία μέσω Κοινωνικής Λογοδοσίας:
Η απάντηση στην αποσύνθεση των θεσμών δεν είναι οι ψευδεπίγραφες τεχνοκρατικές αξιολογήσεις της εκάστοτε εξουσίας. Η λύση βρίσκεται στην εισαγωγή του ευρωπαϊκού μοντέλου της συναπόφασης (Co-determination / Mitbestimmung), το οποίο εφαρμόζεται θεσμικά στη Βόρεια Ευρώπη. Οι διοικήσεις στα νοσοκομεία, τα ασφαλιστικά ταμεία και τους κρίσιμους ελεγκτικούς μηχανισμούς πρέπει να ελέγχονται από μικτά συμβούλια κορυφαίων επιστημόνων, εκπροσώπων των εργαζομένων και κοινωνικών εταίρων. Αυτή η διαφανής δομή σπάει οριστικά το κλειστό, πελατιακό σύστημα των κομματικών εγκλήσεων και των διορισμένων «αχρήστων», επιβάλλοντας την πραγματική αξιοκρατία μέσω της δημόσιας λογοδοσίας.
Προστασία των κοινών αγαθών μέσω θεσμικών εγγυήσεων:
Η παραγωγική ανασυγκρότηση δεν μπορεί να στηριχθεί χωρίς την προστασία των στρατηγικών κοινών αγαθών. Στο πλαίσιο αυτό, οι πρόσφατες νομοθετικές πρωτοβουλίες για την αναδιοργάνωση των Δημοτικών Επιχειρήσεων Ύδρευσης και Αποχέτευσης αναδεικνύουν την ανάγκη ενός σαφούς θεσμικού πλαισίου που θα κατοχυρώνει ότι το νερό παραμένει δημόσιο και κοινωνικό αγαθό, όχι εμπόρευμα. Ένας τέτοιος «νόμος-ασπίδα» θα μπορούσε να στηρίζεται σε τρεις θεμελιώδεις αρχές: (α) τη ρητή απαγόρευση της μετατροπής του νερού σε μέσο ιδιωτικής κερδοσκοπίας, (β) την εγγύηση της απρόσκοπτης πρόσβασης κάθε νοικοκυριού στις βασικές υπηρεσίες ύδρευσης, ανεξάρτητα από την οικονομική του κατάσταση, και (γ) τη θεσμική κατοχύρωση της ουσιαστικής και δεσμευτικής συμμετοχής της τοπικής αυτοδιοίκησης και των τοπικών κοινωνιών στις αποφάσεις που αφορούν τη διαχείριση των υδάτινων πόρων.
Το διακύβευμα της επόμενης ημέρας είναι αν αυτή η «αποφατική πολιτική» μπορεί να μετατραπεί σε αυτή τη συγκεκριμένη ιστορική πράξη ή αν θα παραμείνει ένα ακόμη ψηφιακό πυροτέχνημα, ένα viral βίντεο που θα ξεχαστεί στην επόμενη εναλλαγή της επικαιρότητας. Αν η ελληνική κοινωνία περιοριστεί στο να χειροκροτεί τον καθηγητή από την ασφάλεια της οθόνης του κινητού της, τότε θα επιβεβαιώσει πλήρως την ειρωνεία των Οξυρρύγχειων Παπύρων, παραμένοντας θεατής της ίδιας της της παρακμής. Η αυθεντική πολιτική πράξη ξεκινά εκεί που τελειώνει η καταγγελία. Όσο η κυβέρνηση θα εμμένει σε ένα παραγωγικό μοντέλο-δορυφόρο των Βρυξελλών και όσο η διανόηση θα περιορίζεται σε αφορισμούς τηλεοπτικής κατανάλωσης, η χώρα θα παραμένει εγκλωβισμένη ανάμεσα σε μια ανίκανη κατάφαση και μια στείρα άρνηση, θεατής της ίδιας της της παρακμής.
