Ένα «Νέο Κοινωνικό Συμβόλαιο για την Ελλάδα του 21ου αιώνα» και τον ρόλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στις κοινωνικές εξελίξεις παρουσίασε ο Αλέξης Τσίπρας σε μια εκδήλωση για την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Παραβρέθηκαν μεταξύ άλλων ο Δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας, ο Δήμαρχος Πειραιά Γιάννης Μώραλης, ο Περιφερειάρχης Θεσσαλίας Δημήτρης Κουρέτας αλλά και ο υποψήφιος για την Περιφέρεια Αττικής Γιάννης Χατζηθεοδοσίου.
Περιγράφοντας τους πυλώνες του «Σχεδίου Αριστοτέλης» ανέφερε τις Περιφέρειες, τους Δήμους με μητροπολιτικές αρμοδιότητες και την αναγέννηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. «Παρουσιάζουμε μια νέα αντίληψη για την Ελλάδα, μια νέα αρχιτεκτονική του κράτους» δήλωσε ο κ Τσίπρας και υπογράμμισε πως το «Σχέδιο Αριστοτέλης» στοχεύει σε μια νέα σχέση ανάμεσα στο κεντρικό κράτος, στις περιφέρειες, στους Δήμους και στους πολίτες. «Μιας νέας ισορροπίας ανάμεσα στην ευθύνη και την εξουσία» τόνισε.
Ο κ. Τσίπρας αναφέρθηκε στη χωρική συγκεντροποίηση του Καλλικράτη ο οποίος δημιούργησε μεγάλες χωρικές ενότητες στις οποίες η θεμελιώδης «αρχή της εγγύτητας» της δημοτικής αρχής προς τους δημότες δεν μπορεί να λειτουργήσει, με αποτέλεσμα την ποιοτική υποβάθμιση της τοπικής δημοκρατίας. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει σήμερα περίπου 90.000 δήμους με μέσο πληθυσμό 5.600 κατοίκους, ενώ η Ελλάδα 332 δήμους με μέσο πληθυσμό πάνω από 30.000» δήλωσε και πρόσθεσε πως «Αθήνα, Θεσσαλονίκη γίνονται μητροπολιτικοί σύνδεσμοι με αρμοδιότητες: χωροταξικός σχεδιασμός, μεταφορές και κινητικότητα, μεγάλες υποδομές, ύδατα και αντιπλημμυρική προστασία, περιβαλλοντική προστασία, πολιτική προστασία, διαχείριση κοινόχρηστων και παράκτιων χώρων».
‘Εκλογή Δημάρχου και Περιφερειάρχη με ποσοστό 50% αν δεν επιτυγχάνεται στον α’ τότε στο β’ γύρο. Καθιερώνονται Δημοψηφίσματα. Συμμετοχική Διακυβέρνηση, δ) Ψηφιακή, διαφανής και αποτελεσματική διακυβέρνηση».
Η ομιλία του
«Θυμάμαι ότι είχα πολλά χρόνια να έχω γενέθλια και την ίδια μέρα να έχω ομιλία. Πώς τα κατάφερε έτσι ο Μίλτος. Σήμερα μιλάμε για την αυτοδιοίκηση, αλλά δεν αφορά μόνο την αυτοδιοίκηση με τη στενή έννοια του όρου, αφορά την Ελλάδα που οραματιζόμαστε.
Στο σχολείο ενός ακόμα χωριού της ορεινής Ελλάδας, φέτος το Σεπτέμβρη, δεν θα ακουστεί το κουδούνι και οι φωνές των παιδιών. Δεν υπάρχουν πια παιδιά εκεί.
Έφυγαν οι τελευταίες οικογένειες. Όχι γιατί δεν αγαπούσαν τον τόπο τους.
Αλλά γιατί χωρίς δουλειά, χωρίς κέντρο υγείας, χωρίς παιδικό σταθμό, χωρίς δρόμο το χειμώνα, αισθάνονταν ότι ο τόπος τους δεν τους αγαπούσε.
Και την ίδια στιγμή, στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, αλλά και σε άλλες μεγάλες πόλεις νέα παιδιά, νέα ζευγάρια χρειάζονται σχεδόν ένα μισθό για στέγη. Δεν μπορούν να φύγουν από το πατρικό τους και να κάνουν οικογένεια. Στριμώχνονται σε στενάχωρα διαμερίσματα και σε γειτονιές που ασφυκτιούν, ενώ η υπόλοιπη Ελλάδα ερημώνει.
Ερημώνει οικονομικά. Ερημώνει πολιτιστικά. Ερημώνει εθνικά.
Αυτή είναι σήμερα η μεγάλη αντίφαση της πατρίδας μας. Οι νέοι θέλουν να δημιουργήσουν εκεί που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν.
Αλλά πώς; Όλες οι συνθήκες είναι απαγορευτικές. Ξέρετε ότι η Ελλάδα είναι από τα πιο συγκεντρωτικά κράτη της Ευρώπης; Ότι οι δήμοι και οι περιφέρειες της χώρας μας διαχειρίζονται το 6,5% των δημόσιων δαπανών; Ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο μέσος όρος είναι περίπου 34%; Αυτό σημαίνει, με απλά λόγια, ότι σχεδόν τίποτα δεν αποφασίζεται στην Περιφέρεια, εκεί που ζούμε. Κάποιοι, κάπου στο υδροκέφαλο κέντρο, αποφασίζουν τους πολίτες της υπόλοιπης χώρας.
Αυτή η στρέβλωση έχει ένα όνομα. Δεν λέγεται αυτοδιοίκηση. Ο Γλέζος έλεγε «δεν έχουμε αυτοδιοίκηση, έχουμε ετεροδιοίκηση». Αυτό σημαίνει. Λέγεται ετεροδιοίκηση. Θέλουμε λοιπόν σήμερα να παρουσιάσουμε όχι κάποιες γραφειοκρατικές αλλαγές κορυφής. Αλλά μια νέα αντίληψη για την Ελλάδα.
Γιατί η Ελλάδα δεν θα αλλάξει επειδή θα αλλάξει ένας υπουργός, κάποιες διατάξεις, ή ολόκληρο το υπουργικό συμβούλιο. Η Ελλάδα θα αλλάξει όταν αλλάξει η αρχιτεκτονική του κράτους.
Τούτες τις μέρες γιορτάσαμε τα 52 χρόνια από τη Μεταπολίτευση. Και νομίζω όλοι αισθανόμαστε ότι ένα μεγάλο κεφάλαιο της πολιτικής μας ιστορίας έχει ολοκληρώσει τον κύκλο του. Η πολιτική φθορά, η διαφθορά, η έκπτωση του κράτους δικαίου και η διάλυση της εμπιστοσύνης το πιστοποιούν αυτό. Η κοινωνία δεν ζητά σήμερα μια διαφορετική κυβέρνηση, ζητά ένα διαφορετικό κράτος, ζητά νέους θεσμούς, ζητά μια νέα σχέση ανάμεσα στον πολίτη και στην εξουσία.
Η χώρα χρειάζεται επειγόντως μια μεγάλη αλλαγή. Εμείς την ονομάζουμε Νέα Μεταπολίτευση. Και σήμερα θέλουνε να σας παρουσιάσουμε την πρώτη πράξη αυτής της μεγάλης αλλαγής παρουσιάζουμε και προτείνουμε σήμερα:
Το Σχέδιο μιας Νέας Αρχιτεκτονικής για τη διοικητική οργάνωση τη χώρας.
Μιας νέας σχέσης ανάμεσα στο κεντρικό κράτος, στις περιφέρειες, στους Δήμους και στους πολίτες. Μιας νέα ισορροπία ανάμεσα στην ευθύνη και την εξουσία.
Και το Σχέδιο αυτό, συμβολικά ονομάζουμε: Σχέδιο Αριστοτέλης.
Γιατί; Γιατί ο Αριστοτέλης υπήρξε ο φιλόσοφος, που έθεσε τις βάσεις της πολιτικής οργάνωσης, με επίκεντρο το μέτρο και την αρετή και στόχο την ευδαιμονία.
Θέλουμε με το όνομα αυτό να καταδείξουμε ότι οι ρίζες της ιστορίας μας και της ελληνικής σκέψης, πρέπει και μπορούν να δώσουν σύγχρονους καρπούς.
Να γίνουμε επιτέλους Ελλάδα της Ευρώπης. Όχι μόνο επειδή εφαρμόζουμε ευρωπαϊκούς νόμους. Αλλά επειδή συνδέει τη διαδρομή, την ιστορία, τους αγώνες της, με τις ευρωπαϊκές αρχές, που γέννησε ο διαφωτισμός.
Η πρότασή μας στηρίζεται σε τέσσερις αρχές.
- Εγγύτητα. Οι αποφάσεις παίρνονται όσο πιο κοντά γίνεται σε αυτούς που αφορούν.
- Επικουρικότητα. Κάθε αρμοδιότητα ασκείται από το επίπεδο που βρίσκεται πιο κοντά στον πολίτη, εκτός αν αποδεδειγμένα εξυπηρετείται καλύτερα αλλού.
- Αποτελεσματικότητα. Ο πολίτης δικαιούται υπηρεσίες που δουλεύουν, όχι δικαιολογίες που εξηγούν γιατί δεν δουλεύουν.
- Δημοκρατική λογοδοσία. Όποιος αποφασίζει, λογοδοτεί. Λογοδοτεί σε αυτούς που τον εξέλεξαν. Όχι σε αυτούς που τον διόρισαν.
Ο καθένας Έλληνας πολίτης δικαιούται τα ίδια δικαιώματα και τις ίδιες υπηρεσίες σε όλη, ανεξαιρέτως, την επικράτεια. Στο Μαρούσι και στην Τήλο. Στο Κολωνάκι και στα Άγραφα. Γι’ αυτό, το Σχέδιο Αριστοτέλης δεν είναι απλά μια μεταρρύθμιση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Είναι, όπως προείπα, η πρώτη μεγάλη πράξη της Νέας Μεταπολίτευσης. Και στηρίζεται σε τρεις μεγάλους πυλώνες. Στις Περιφέρειες.
Στους Δήμους με μητροπολιτικές αρμοδιότητες. Και στην Αναγέννηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Ας ξεκινήσουμε από τις περιφέρειες. Καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν αναπτύχθηκε επειδή όλες οι αποφάσεις λαμβάνονταν στην πρωτεύουσά της. Αναπτύχθηκε επειδή κάθε Περιφέρεια έχει τον δικό της ρόλο. Τη δική της ταυτότητα. Το δικό της σχέδιο
Σήμερα, δυστυχώς, οι περισσότερες Περιφέρειες της Ελλάδας είναι στην αναμονή.
Περιμένουν χρηματοδοτήσεις. Περιμένουν εγκρίσεις. Περιμένουν αποφάσεις. Περιμένουν την Αθήνα.
Έτσι, όμως, δεν οικοδομείται μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα. Έτσι αναπαράγεται η εξάρτηση. Αυτός είναι ο λόγος που η αποκέντρωση για μας δεν είναι απλώς διοικητική επιλογή. Είναι και η βασική μας αναπτυξιακή στρατηγική. Γιατί η νέα οικονομία δεν χτίζεται μέσα σε ένα υπουργείο. Χτίζεται στους τόπους όπου παράγεται ο πλούτος.
Με τον Αριστοτέλη, λοιπόν, κάθε Περιφέρεια αποκτά το δικό της αναπτυξιακό συμβόλαιο με το κεντρικό κράτος. Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο με σαφείς στόχους. Με συγκεκριμένα έργα. Με συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα. Με συγκεκριμένα αποτελέσματα. Έτσι κάθε Περιφέρεια αναδεικνύει τα δικά της συγκριτικά πλεονεκτήματα και καθίσταται η αποκέντρωση θεμέλιο της αναπτυξιακής στρατηγικής, ενώ η δημιουργία μόνιμης δημόσιας υποδομής αποκέντρωσης μετατρέπει τη μετεγκατάσταση στην ύπαιθρο από ατομικό ρίσκο σε δημόσια πολιτική, ενισχύοντας παράλληλα την ενεργειακή δημοκρατία, την επισιτιστική ασφάλεια και την τεχνολογική αυτονομία των τοπικών κοινωνιών.
Επιτρέψτε μου να το πω επιγραμματικά: Στο πρόγραμμά μας, η αποκέντρωση είναι ο βασικός μοχλός ανάπτυξης μιας σύγχρονης, δημοκρατικής και δίκαιης Ελλάδας. Επί δεκαετίες σχεδιάζαμε τη δομή της χώρας από πάνω προς τα κάτω. Σήμερα επιχειρούμε να κάνουμε το αντίθετο. Σχεδιάζουμε την Ελλάδα από κάτω προς τα πάνω. Πώς θέλουμε να είναι ο τόπος σε δέκα χρόνια;
Δεν αλλάζουμε μόνο τη διοικητική δομή της χώρας. Αλλάζουμε τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζει το μέλλον της.
Πώς όμως θα ενισχύσουμε άμεσα τις Περιφέρειες;
Πρώτον, με την Κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων. Οι Αποκεντρωμένες Διοικήσεις λειτουργούν ως γραφειοκρατικό εμπόδιο ανάμεσα στην κεντρική διοίκηση και την αυτοδιοίκηση. Η ελλιπής στελέχωσή τους μεγεθύνει τα προβλήματα και δημιουργεί τεράστιες καθυστερήσεις: οριοθέτηση ρεμάτων, κυκλοφοριακές ρυθμίσεις, εγκρίσεις που κρατούν μήνες.
Καταργούνται λοιπόν και οι αρμοδιότητές τους μεταφέρονται στις αιρετές Περιφέρειες, μαζί με το προσωπικό που τις ασκεί σήμερα και τους αντίστοιχους πόρους, ώστε να εξαλειφθούν οι επικαλύψεις, οι καθυστερήσεις και η πολυδιάσπαση ευθυνών.
Το κεντρικό κράτος μετατρέπεται σε Κράτος-Στρατηγείο που σχεδιάζει, συντονίζει, θέτει εθνικούς στόχους, αξιολογεί τα αποτελέσματα, αλλά αφήνει την εφαρμογή εκεί όπου υπάρχει γνώση, εμπειρία και εγγύτητα προς τον πολίτη.
Δεύτερον, με τη συγκρότηση μιας ενεργειακής κοινότητας σε κάθε Περιφερειακή Ενότητα. Το ρεύμα είναι από τις μεγαλύτερες λειτουργικές δαπάνες κάθε δήμου και κάθε ΔΕΥΑ. Δημοτικός φωτισμός, αντλιοστάσια, σχολεία, κολυμβητήρια. Και είναι δαπάνη που δεν την ελέγχει κανείς τοπικά.
Η θέση μας είναι απλή: σε κάθε Περιφερειακή Ενότητα συγκροτείται ενεργειακή κοινότητα, με τρεις θεσμικές προϋποθέσεις που την κάνουν εφικτή:
1. Προτεραιότητα στο δίκτυο για τις δημοτικές ενεργειακές κοινότητες και δέσμευση ενεργειακού χώρου για τις ανάγκες της Αυτοδιοίκησης.
2. Επαναφορά του net metering για τον ενεργειακό συμψηφισμό της κατανάλωσης δήμων και κάθε Δημοτικής Επιχείρησης Ύδρευσης και Αποχέτευσης.
3. Χρηματοδότηση με προτεραιότητα στους ευαίσθητους τομείς της ενέργειας και των υδάτων, με ειδική μέριμνα για τους μικρούς ορεινούς, νησιωτικούς και ακριτικούς Δήμους.
Το Σχέδιο Αριστοτέλης δεν αφορά όμως, μόνο τις μεγάλες πόλεις, δεν αφορά μόνο τις Περιφέρειες, αφορά κάθε γωνιά της Ελλάδας. Γιατί Ελλάδα είναι οι τόποι που κράτησαν ζωντανή την ταυτότητά μας. Επιτρέψτε μου λοιπόν να περάσω στους δήμους, στους τόπους, που καθένας έχει τη δική του ιστορία, τη δική του φυσιογνωμία και όμως, πολλές φορές αντιμετωπίστηκαν σαν απλές διοικητικές μονάδες και όχι σαν ξεχωριστοί τόποι. Αντιμετωπίστηκαν σαν κουκίδες στο χάρτη, σαν παραρτήματα.
Τον Αριστοτέλη διαπερνά μια άλλη αντίληψη. Η αντίληψη ότι η διοικητική οργάνωση μιας χώρας δεν μπορεί να αγνοεί την ιστορία της, τη γεωγραφία της, την κοινωνία της και κυρίως ην ταυτότητα των ανθρώπων της. Γι’ αυτό ο Αριστοτέλης δεν επανασχεδιάζει απλώς τα διοικητικά όρια, αποκαθιστά και ιστορικές αδικίες. Επιστρέφει τη φωνή σε τοπικές κοινωνίες που τη στερήθηκαν, επιστρέφει την ευθύνη σε όσους γνωρίζουν καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον τον τόπο τους.
Το σχέδιο Καλλικράτης μείωσε τους δήμους από 1034 σε 325. Με το Πρόγραμμα Κλεισθένης αυξήθηκαν σε 332. Ο «Καλλικράτης» υπήρξε, πράγματι, μια σημαντική μεταρρύθμιση για την εποχή του, δημιούργησε ισχυρότερους Δήμους και έδωσε στην Τοπική Αυτοδιοίκηση νέα χαρακτηριστικά. Δεκαπέντε χρόνια μετά, όμως, η εμπειρία μάς επιτρέπει να δούμε και τα όριά του «Καλλικράτη».
Δημιουργήθηκαν Δήμοι χωρίς την αναγκαία γεωγραφική, λειτουργική και κοινωνική συνοχή. Δήμοι που ενώνουν περιοχές με διαφορετική ιστορική πορεία, διαφορετικές ανάγκες και διαφορετική αναπτυξιακή φυσιογνωμία. Δήμοι τόσο εκτεταμένοι, ώστε πολλές φορές ο πολίτης αισθάνεται ότι η διοίκηση απομακρύνθηκε αντί να έρθει πιο κοντά του.
Στον Δήμο Βάρης-Βούλας-Βουλιαγμένης, για παράδειγμα, οι 3 κοινότητες δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους, ενώ μοιάζει να έχει εξαφανιστεί και μία τέταρτη, η Βάρκιζα. Η Βάρη, στους πρόποδες του Υμηττού, ένας τόπος με αραιή δόμηση, αγροτικό παρελθόν και ανάγκες που δεν έχουν σχέση με τον συμπαγή αστικό ιστό της Βούλας δίπλα του. Ενώ η Βουλιαγμένη, μία περιοχή ιδιαίτερου φυσικού κάλους, που χρειάζεται ιδιαίτερη προστασία, κινδυνεύει να απορροφηθεί από το τσιμέντο που την απειλεί. Να γίνει ένα τεράστιο ξενοδοχείο, όπως κι η Βάρκιζα που έχει ξεχαστεί.
Θα μπορούσα να δώσω δεκάδες άλλα παρόμοια παραδείγματα.
Η χωρική συγκεντροποίηση του Καλλικράτη δημιούργησε μεγάλες χωρικές ενότητες στις οποίες η θεμελιώδης «αρχή της εγγύτητας» της δημοτικής αρχής προς τους δημότες δεν μπορεί να λειτουργήσει, με αποτέλεσμα την ποιοτική υποβάθμιση της τοπικής δημοκρατίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει σήμερα περίπου 90.000 δήμους με μέσο πληθυσμό 5.600 κατοίκους, ενώ η Ελλάδα 332 δήμους με μέσο πληθυσμό πάνω από 30.000.
Λέμε και σχεδιάζουμε, περισσότεροι από εκατό Δήμοι σε ολόκληρη τη χώρα μπορούν και πρέπει να αποκτήσουν ξανά την αυτονομία τους. Όχι από νοσταλγία για το παρελθόν, αλλά γιατί αποτελεί προϋπόθεση για το μέλλον τους. Γιατί διαφορετικές περιοχές έχουν διαφορετικές ανάγκες,διαφορετικές δυνατότητες.
Με το Σχέδιο Αριστοτέλης διορθώνουμε τις βίαιες και αναγκαστικές συνενώσεις
που αλλοίωσαν τη φυσική και ιστορική διοικητική διαίρεση της χώρας. Οι Δήμοι με ιστορική ταυτότητα, ιδιαίτερη πολιτιστική ή αρχιτεκτονική φυσιογνωμία και σημαντικό φυσικό ή περιβαλλοντικό κεφάλαιο, επανακτούν την αυτοδιοικητική τους αυτονομία.
Για να γίνουμε επιτέλους Ευρώπη, πρέπει να κάνουμε το επόμενο μεγάλο άλμα. Οι μεγάλες πόλεις της χώρας δεν μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν μόνο ως Δήμοι. Πρέπει να εξελιχθούν σε πραγματικά μητροπολιτικά κέντρα διακυβέρνησης. Γιατί οι μεγάλες ευρωπαϊκές μητροπόλεις δεν περιμένουν καθημερινά αποφάσεις από τα υπουργεία. Σχεδιάζουν, αποφασίζουν, υλοποιούν, λογοδοτούν.
Αυτό θέλουμε και για την Ελλάδα. Οι Δήμοι αποκτούν σταδιακά κυβερνητικές αρμοδιότητες. Όχι για να αντικαταστήσουν το κράτος, αλλά για να κάνουν το κράτος αποτελεσματικότερο. Αρμοδιότητες που σήμερα ασκούνται αποκλειστικά από τα υπουργεία μεταφέρονται εκεί όπου μπορούν να ασκηθούν καλύτερα. Στον τόπο όπου γεννιούνται τα προβλήματα και όπου μπορούν να δοθούν οι ταχύτερες λύσεις.
Για πρώτη φορά, οι πολίτες θα γνωρίζουν ποιος αποφασίζει, ποιος υλοποιεί, κυρίως όμως ποιος λογοδοτεί. Αυτό σημαίνει πραγματική Δημοκρατία, αυτό σημαίνει πραγματική ευθύνη.
Η εφαρμογή της μητροπολιτικής διακυβέρνησης γίνεται σταδιακά και με διαφοροποιημένη προσέγγιση, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά κάθε αστικού κέντρου.
Ως πρώτο στάδιο, θεσμοθετείται στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, όπου το μέγεθος, η πολυπλοκότητα των αστικών λειτουργιών και τα υπερτοπικά προβλήματα καθιστούν αναγκαίο έναν ενιαίο μηχανισμό συντονισμού και στρατηγικού σχεδιασμού.
Το καταλληλότερο μοντέλο για την ελληνική περίπτωση είναι ο ευέλικτος μητροπολιτικός σύνδεσμος, δηλαδή μια ενισχυμένη μορφή διαδημοτικής συνεργασίας. Οι αρμοδιότητες του μητροπολιτικού συνδέσμου θα είναι συγκεκριμένες: χωροταξικός σχεδιασμός, μεταφορές και κινητικότητα, μεγάλες υποδομές, ύδατα και αντιπλημμυρική προστασία, περιβαλλοντική προστασία, πολιτική προστασία, διαχείριση κοινόχρηστων και παράκτιων χώρων. Χωρίς, όμως, να υποκαθιστά τις αρμοδιότητες των επιμέρους δήμων στις τοπικές τους λειτουργίες.
Αναφέρθηκα κάπως συνοπτικά στις προβλέψεις του Αριστοτέλη, για τις Περιφέρειες, τους Δήμους, τις μεγάλες πόλεις. Αλλά όλοι γνωρίζουμε, ότι καμία μεγάλη μεταρρύθμιση δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στις καλές προθέσεις. Χρειάζεται ισχυρές θεσμικές εγγυήσεις. Χρειάζεται κανόνες που να διασφαλίζουν ότι η αποκέντρωση δεν θα εξαρτάται από την εκάστοτε κυβέρνηση, όποια και αν είναι, αλλά θα αποτελεί μόνιμο χαρακτηριστικό του ελληνικού κράτους.
Γι’ αυτό το Σχέδιο Αριστοτέλης συνοδεύεται από τέσσερις θεμελιώδεις θεσμικές εγγυήσεις.
Πρώτη εγγύηση: Αρχή της γεωγραφική ισότητας. Η Ελλάδα δεν μπορεί να χωρίζεται σε πολίτες δύο ταχυτήτων. Η ποιότητα ζωής δεν μπορεί να εξαρτάται από τον τόπο κατοικίας. Καθιερώνουμε την Εθνική Πολιτική Γεωγραφικής Ισότητας. Καμία σημαντική δημόσια πολιτική δεν θα εφαρμόζεται χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση των γεωγραφικών της επιπτώσεων. Γιατί δεν αρκεί να μεταφέρουμε αρμοδιότητες πιο κοντά στον πολίτη. Οφείλουμε να διασφαλίσουμε ότι ο τόπος κατοικίας του δεν θα καθορίζει τις ευκαιρίες και τα δικαιώματά του. Ιδρύουμε Εθνικό Παρατηρητήριο Γεωγραφικής Ισότητας και αναμορφώνουμε τα κριτήρια κατανομής των δημόσιων πόρων, ώστε να λαμβάνονται υπόψη η νησιωτικότητα, η ορεινότητα, το δημογραφικό πρόβλημα και οι πραγματικές ανάγκες κάθε περιοχής.
Δεύτερη εγγύηση: Ισχυρή και οικονομικά αυτόνομη Αυτοδιοίκηση. Δεν υπάρχει πραγματική αυτοδιοίκηση χωρίς πραγματική οικονομική αυτονομία. Οι Δήμοι και οι Περιφέρειες αποκτούν σταθερούς πόρους, μεγαλύτερη οικονομική αυτονομία και σαφείς αρμοδιότητες με βάση τις γεωγραφικές ανισότητες. Σήμερα, οι Δήμοι καλύπτουν με δικά τους έσοδα μόνο το 25% των δαπανών τους
165 δήμοι καλύπτουν κάτω του 20%. Οι μισοί δήμοι της χώρας εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από κρατικές επιχορηγήσεις για να λειτουργήσουν.
Έκθεση της ΚΕΔΕ αποτιμά τη χρηματοδοτική απόκλιση:
- πάνω από 1,3 δισ. ευρώ για την κάλυψη του λειτουργικού κόστους,
- πάνω από 1,2 δισ. ευρώ για τις αναγκαίες επενδυτικές δαπάνες, τη βελτίωση και τη συντήρηση των υποδομών.
Οι Δήμοι και οι Περιφέρειες αποκτούν σταθερούς πόρους, μεγαλύτερη οικονομική αυτονομία και σαφείς αρμοδιότητες με βάση τις γεωγραφικές ανισότητες. Οι Κεντρικοί Αυτοτελείς Πόροι, περίπου 2 δισ. ευρώ ετησίως, φτάνουν στην πράξη μόνο για να λειτουργήσουν οι δήμοι: μισθοδοσία, καθαριότητα, φωτισμός, τρέχουσα λειτουργία. Δεν αφήνουν τίποτα για επένδυση. Τι κάνουμε; Κατοχυρώνουμε ότι οι ΚΑΠ δεν πρόκειται να μειωθούν και εξετάζουμε την αύξησή τους, ώστε να καλύπτουν τις πραγματικές ανάγκες της Αυτοδιοίκησης και κάνουμε ένα βήμα ακόμη: τους θεσμοθετούμε ως εξασφαλισμένο ποσοστό του ΑΕΠ. Δίπλα στους ΚΑΠ συγκροτούμε ένα δεύτερο και αποκλειστικά επενδυτικό σκέλος: κατοχυρωμένο, μόνιμο, προβλέψιμο. Θα το κάνουμε απελευθερώνοντας πόρους που υπάρχουν ήδη και λιμνάζουν. Αποθεματικά, ευρωπαϊκά κονδύλια, τέλη που εισπράττονται από την τοπική δραστηριότητα και καταλήγουν αλλού.
Αναπτύσσουμε 4 ισχυρά χρηματοδοτικά εργαλεία. Μόνιμα.
- Ολόκληρο το τέλος ανθεκτικότητας στους Δήμους. Απόδοση του συνόλου του τέλους ανθεκτικότητας στους Δήμους, με σημερινή βάση 582 εκ. ευρώ (προϋπολογισθέν 2025), ως αμιγές έσοδο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
- Πράσινο Ταμείο: 6% των αποθεματικών. Αύξηση των επενδυτικών πόρων που διαθέτει το Πράσινο Ταμείο στους Δήμους σε 6% των αποθεματικών του, από περίπου 2,7% σήμερα. Η χρηματοδότηση αυτή θα καλύπτει επενδυτικές δαπάνες με περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
- Το 40% του νέου εθνικού φακέλου στην Αυτοδιοίκηση. Κατοχύρωση ότι ο Εθνικός Φάκελος της χώρας για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034 (νέο ΕΣΠΑ) θα κατευθύνει το 40% των πόρων του στην Τοπική και Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση, εκ των οποίων τουλάχιστον 6 δισ. ευρώ, το 15% του φακέλου, αποκλειστικά για έργα Δήμων. Χωρίς επιπλέον δημοσιονομικό κόστος.
- Νέος «Φιλόδημος»: 3,5 δισ. ευρώ, ανά αυτοδιοικητική θητεία. Κατοχύρωση ότι το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης θα δεσμεύει 250 εκ. ευρώ ετησίως, τα οποία με μόχλευση μέσω δανεισμού από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων συγκροτούν νέο πρόγραμμα «Φιλόδημος», ύψους 3,5 δισ. ευρώ ανά πενταετία, δηλαδή 700 εκ. ευρώ ετησίως. Χωρίς επιπλέον δημοσιονομικό κόστος. Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων επιδοτεί, δεν δανείζει, τεχνικές βοήθειες, μελέτες και ωριμάνσεις έργων σε όλα τα προγράμματα που χρηματοδοτεί.
Αυτή τη δυνατότητα την αξιοποιούμε πλήρως και τη μετατρέπουμε σε μόνιμο εργαλείο ωρίμανσης, οριζόντιο για όλες τις πηγές χρηματοδότησης:
- Ωριμάνσεις και μελέτες για έργα κάθε πηγής: νέου ΕΣΠΑ, «Φιλόδημου», Πράσινου Ταμείου, τέλους ανθεκτικότητας.
- Τεχνικό σύμβουλο στη διάθεση των μικρών και ορεινών δήμων που δεν διαθέτουν τεχνική υπηρεσία.
- Διαδημοτικούς συνδέσμους για την υλοποίηση προγραμμάτων που ένας δήμος μόνος του δεν σηκώνει.
Έτσι δίνουμε στους Δήμους και τα κεφάλαια και τα εργαλεία να τα χρησιμοποιήσουν.
13 δισεκατομμύρια ευρώ στους Δήμους μέσα σε μία δημοτική θητεία. Κοντά στα δεκαπέντε δισεκατομμύρια κατοχυρωμένων πόρων συνολικά.
Καμία αρμοδιότητα δεν μεταφέρεται στην Αυτοδιοίκηση χωρίς τους πόρους και το προσωπικό που τη συνοδεύουν. Καμία. Ποτέ. Για κανέναν λόγο.
Τρίτη εγγύηση: Δημοκρατία πιο κοντά στον πολίτη. Η Δημοκρατία δεν εξαντλείται στην ψήφο κάθε τέσσερα χρόνια. Το νέο σύστημα εκλογικής διαδικασίας με την κατάργηση του δεύτερου γύρου των δημοτικών εκλογών. Κακά τα ψέματα, πρόκειται για άλλο ένα εφεύρημα για να ενισχύσει την κομματοκρατία σε δήμους και περιφέρειες. Αυτός ο νόμος δεν είχε τη συναίνεση κανενός συλλογικού οργάνου της αυτοδιοίκησης. Τα πραγματικά προβλήματα, κατά την άποψή μας, απαιτούν δημάρχους με αυξημένη πλειοψηφία. Το σύστημα των δύο γύρων που εφαρμόστηκε με μικροαλλαγές στη χώρα τα τελευταία 50 χρόνια λειτούργησε αποτελεσματικά.
Η πρότασή μας είναι λοιπόν, εκλογή Δημάρχου και Περιφερειάρχη, όπως γίνεται στις περισσότερες ευρωπαϊκές πόλεις, με ποσοστό 50%+1 ψήφο και αν αυτό δεν επιτυγχάνεται στον πρώτο γύρο, τότε να ακολουθεί και β’ γύρος μεταξύ των δύο πρώτων.
Η Δημοκρατία δεν εξαντλείται με τις εκλογές. Θέλουμε ενεργούς πολίτες και ισχυρές τοπικές κοινωνίες. Για αυτό και ενισχύουμε τις Κοινότητες, καθιερώνουμε συμμετοχικούς προϋπολογισμούς, τοπικά δημοψηφίσματα, δημόσια διαβούλευση και ουσιαστική λογοδοσία. Γιατί οι πολίτες δεν πρέπει να είναι απλοί αποδέκτες των αποφάσεων, πρέπει να γίνουν συμμέτοχοι στη διαμόρφωσή τους. Η μεγάλη καινοτομία του σχεδίου μας είναι η συμμετοχική διακυβέρνηση. Ο δήμος πρέπει να ορίζει εκ των προτέρων ποιο μέρος μιας απόφασης μεταφέρεται στους πολίτες: προτεραιότητες έργων, ιεράρχηση προτάσεων, συμβουλευτική γνώμη ή έλεγχος υλοποίησης. Οι πολίτες θα αποφασίζουν για έργα τοπικής σημασίας μέσα από ανοικτές διαδικασίες υποβολής προτάσεων, τεχνικής αξιολόγησης και δημόσιας ψηφοφορίας.
Με ενισχυμένες αρμοδιότητες για την καθημερινότητα και ξεχωριστό προϋπολογισμό και θεσμοθετημένη ετήσια χρηματοδότηση για όλες τις μικρές κοινότητες, με διαφανή αντικειμενικά κριτήρια, κατοχυρωμένη και προστατευμένη ώστε να φτάνει στην κοινότητα αυτή η χρηματοδότηση χωρίς αίτημα, αλλά κυρίως χωρίς μεσάζοντα, χωρίς εύνοια. Και δεσμευτική εγγραφή των έργων που αποφασίζει η συνέλευση κάθε κοινότητας, με τη διαδικασία του συμμετοχικού προϋπολογισμού. Ό,τι αποφασίζει το χωριό, η κοινότητα στη συνέλευσή του, γράφεται στον προϋπολογισμό, δεν είναι ευχή, είναι εγγραφή.
Τέταρτη εγγύηση: Ψηφιακή, διαφανής και αποτελεσματική διακυβέρνηση. Το Σχέδιο Αριστοτέλης δεν αλλάζει μόνο τους θεσμούς, αλλάζει και τον τρόπο λειτουργίας τους. Όλες οι βαθμίδες της Αυτοδιοίκησης λειτουργούν με ενιαία ψηφιακά συστήματα, πλήρη διαφάνεια, ανοικτά δεδομένα και αντικειμενική αξιολόγηση. Οι πολίτες γνωρίζουν σε πραγματικό χρόνο πώς αξιοποιούνται οι δημόσιοι πόροι, ποια έργα υλοποιούνται και ποια αποτελέσματα παράγονται. Η εμπιστοσύνη οικοδομείται με διαφάνεια. Η αποτελεσματικότητα με αξιολόγηση. Και η Δημοκρατία με λογοδοσία.
Κάθε γενιά κρίνεται από το έργο που παραδίδει στην επόμενη. Το Σχέδιο Αριστοτέλης δεν είναι μια μεταρρύθμιση για μια κυβερνητική θητεία. Είναι μια μεταρρύθμιση για τις επόμενες γενιές. Η Ελλάδα του 2030 μπορεί να είναι μια χώρα διαφορετική. Με μια Νέα Αρχιτεκτονική Διοίκησης. Με μια Νέα Συμφωνία εμπιστοσύνης ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία. Με ένα κράτος ευρωπαϊκό. Ένα κράτος δημοκρατικό. Ένα κράτος που υπηρετεί τον άνθρωπο.
Προφανώς η επιτυχία μας θα κριθεί από το αν οι Δήμοι και οι Περιφέρειες θα μπορούν πραγματικά να σχεδιάζουν το μέλλον τους. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα της επόμενης δεκαετίας για την Αυτοδιοίκηση. Και αυτό το στοίχημα μπορούμε να το κερδίσουμε. Με πίστη στις δυνάμεις μας. Με εμπιστοσύνη στις τοπικές κοινωνίες.
Η χώρα μας έχει ανάγκη από έναν νέο τρόπο διοίκησης και διακυβέρνησης. Έχει ανάγκη από μια νέα σχέση ανάμεσα στον πολίτη και την εξουσία. Αυτό είναι το Σχέδιο Αριστοτέλης. Αυτή είναι η νέα αρχιτεκτονική του ελληνικού κράτους που οραματιζόμαστε. Αυτή είναι η Ελλάδα που αξίζουμε. Αυτό είναι το Νέο Κοινωνικό Συμβόλαιο που προτείνουμε.
Από την κοινωνία, με την κοινωνία, για την κοινωνία. Από κάθε περιφέρεια της χώρας, με κάθε περιφέρεια της χώρας, για κάθε περιφέρεια της χώρας. Από κάθε Δήμο, με κάθε Δήμο για κάθε Δήμο της Ελλάδας. Ένα Νέο Κοινωνικό Συμβόλαιο για την Ελλάδα του 21ου αιώνα. Για μία Νέα Ελλάδα».
